Het Rijk vervangt de Microsoft-werkplek van ambtenaren stapsgewijs door een soeverein alternatief

De Nederlandse overheid zet voor het eerst een concrete stap om haar afhankelijkheid van Microsoft af te bouwen. Minister Heerma van Binnenlandse Zaken liet de Tweede Kamer weten dat de digitale werkplek van rijksambtenaren, nu gebouwd op Microsoft-componenten, stap voor stap wordt vervangen door een soeverein alternatief. Het is geen vaag voornemen meer, maar een opdracht met een tijdlijn.

Stapsgewijs van Microsoft naar autonoom

De huidige werkplek van het Rijk draait op Microsoft-componenten. Dat verandert. De minister belooft die onderdelen stapsgewijs te vervangen door autonome componenten, schreef hij aan de vaste Kamercommissie voor Digitale Zaken. Volgend jaar wil hij de eerste testgebruikers overzetten naar de nieuwe soevereine digitale werkplek.

Met ‘autonome componenten’ bedoelt de minister software die de overheid zelf in beheer heeft: opensource bouwstenen, data in eigen huis, en geen harde koppeling meer aan één leverancier. De uitvoering ligt niet bij één partij. De rijks-ICT-dienstverleners DICTU, SSC-ICT en DUO hebben samen de opdracht gekregen om die soevereine werkplek te ontwikkelen. Het past in het ‘open, tenzij’-beleid dat de overheid sinds 2020 voert: software is opensource waar dat kan, en gesloten alleen als het echt niet anders kan.

Waarom de urgentie nu groeit

De timing is geen toeval. De Algemene Rekenkamer concludeerde in mei dat de veiligheid en beschikbaarheid van de digitale werkplek in een crisissituatie niet gegarandeerd zijn: bij dienstverlener SSC-ICT ontbreken een vastgesteld bedrijfscontinuïteitsbeleid en een crisismanagementplan. Het gaat niet om een randverschijnsel, maar om de werkplek waarop tienduizenden ambtenaren dagelijks werken (bij twee rijksdienstverleners samen zo'n 78.000 werkplekken).

Afhankelijkheid van één Amerikaanse leverancier raakt zo aan meer dan licentiekosten. Het raakt aan de vraag of de overheid in een crisis nog zelf aan de knoppen zit, of dat een prijswijziging, een uitgefaseerde dienst of een storing buiten de eigen invloedssfeer ligt.

Een patroon, geen incident

Het besluit staat niet op zichzelf. Eerder bleek al dat het Rijk Nextcloud onderzoekt als soeverein alternatief voor Microsoft 365, met de ambitie om de eerste ambtenaren te laten migreren. Lokaal broeit hetzelfde: de gemeente Groningen onderzoekt samen met de VNG een overstap naar Linux en opensource als mogelijke landelijke standaard voor gemeenten.

Ook over de grens versnelt de beweging. In Frankrijk beëindigde de inlichtingendienst DGSI de samenwerking met het Amerikaanse Palantir en koos voor het Franse Mistral. Telkens is het achterliggende motief hetzelfde: regie over je eigen data en processen terugpakken, niet als principekwestie maar als praktische voorzorg.

Wat dit betekent voor jouw organisatie

Je hoeft geen ministerie te zijn om hier iets uit te halen. De vragen die het Rijk nu hardop stelt, gelden voor elk bedrijf dat zwaar op één leverancier leunt. Wat gebeurt er met je processen als die leverancier de prijzen verhoogt, een dienst uitfaseert of door een storing platligt? Heb je een exitstrategie? Weet je waar je data staat en wie er bij kan?

Het sterke aan de overheidsaanpak is de nuchterheid: niet in één nacht alles omgooien, maar stapsgewijs, component voor component, beginnen met testgebruikers. Dat is precies hoe een MKB-bedrijf of een afdeling van een grotere organisatie het ook kan aanpakken. Digitale soevereiniteit is daarbij vooral risicobeheer en geen politieke stellingname: je spreidt je risico, houdt je opties open en voorkomt dat één leverancier je toekomst bepaalt.

De boodschap uit Den Haag is duidelijk. Wie zijn afhankelijkheid niet kent, kan haar ook niet sturen. En dat geldt net zo goed voor een kantoor van twintig mensen als voor 78.000 werkplekken.