Het Rijk onderzoekt Nextcloud als alternatief voor Microsoft 365

Het Rijk gaat serieus kijken naar een alternatief voor Microsoft 365. Minister Heerma van Binnenlandse Zaken bevestigde deze week dat het open-source platform Nextcloud wordt onderzocht als onderdeel van een soevereine digitale werkplek voor de overheid. Dat klinkt als een technische voetnoot, maar het raakt een vraag waar ik bij klanten steeds vaker tegenaan loop: van wie is jouw werkplek eigenlijk?

Wat er precies speelt

Volgens minister Heerma is Nextcloud “een suite van producten die een alternatief kan zijn voor Microsoft 365”, met de nadruk op het open-source karakter. De grote ICT-dienstverleners van het Rijk, waaronder SSC-ICT, DICTU en DUO, hebben de opdracht gekregen om samen een soevereine digitale werkplek te bouwen. Binnen dat traject wordt onderzocht welke rol Nextcloud daarin kan spelen. Het streven is om volgend jaar de eerste testgebruikers over te zetten.

Daarnaast werkt het Rijk aan een rijksbrede soevereine cloud. Die begint met een containerplatform waarop overheidsapplicaties kunnen draaien, bewust zo ontworpen dat componenten als Nextcloud erop gehost kunnen worden. Hoe dat allemaal gefinancierd wordt, is nog onderwerp van onderzoek. Het kabinet kijkt daarbij naar vergelijkbare Europese initiatieven, zoals de samenwerking tussen Frankrijk en Duitsland. Eerder gaf ook de Algemene Rekenkamer al aan dat Nextcloud op termijn kan bijdragen aan meer digitale soevereiniteit.

Waarom dit nu gebeurt

Dit komt niet uit de lucht vallen. De afhankelijkheid van een handvol Amerikaanse cloudleveranciers is de afgelopen jaren een politiek thema geworden. Wie zijn documenten, mail en agenda volledig bij één buitenlandse partij onderbrengt, is overgeleverd aan diens prijzen, voorwaarden en de wetgeving van een ander land. Voor een overheid die met gevoelige gegevens van burgers werkt, is dat een ongemakkelijke positie.

Europa beweegt dan ook. De Duitse deelstaat Sleeswijk-Holstein kondigde al de overstap aan van Microsoft naar open source. En in Nederland is dienstverlener Centric samen met Nextcloud begonnen aan een werkplekomgeving voor overheidsorganisaties. Het Rijk dat nu hardop “alternatief voor Microsoft 365” uitspreekt, is daarvan het meest zichtbare signaal tot nu toe.

Wat Nextcloud wel en niet is

Even nuchter blijven. Nextcloud Hub brengt bestanden delen, documenten samen bewerken, chat, videobellen, mail en agenda samen in één omgeving die je op je eigen servers kunt draaien. Dat is geen kopie van Microsoft 365 en het wordt het ook niet. Een migratie van tienduizenden ambtenaren is een project van jaren, geen knop die je omzet. Wie doet alsof open source “even gratis” Microsoft vervangt, verkoopt onzin.

Maar dat is ook niet waar het om draait. De winst zit niet in de licentieprijs, maar in eigenaarschap: weten waar je data staat, onder welke wetgeving die valt, en of je morgen nog van leverancier kunt wisselen zonder gegijzeld te worden.

Wat betekent dit voor jouw bedrijf

Je hoeft geen ministerie te zijn om hier iets aan te hebben. Dezelfde vraag, van wie is mijn werkplek, geldt net zo goed voor het mkb. De meeste ondernemers die ik spreek hebben nooit bewust gekozen voor totale afhankelijkheid van één pakket. Het is er gewoon ingeslopen, abonnement na abonnement.

Mijn advies is niet om morgen alles om te gooien. Wel om de vraag scherp te stellen: welke data is echt van mij, waar staat die, en wat kost het me als de prijs volgend jaar verdubbelt? Soms is het antwoord prima zo. Soms is een self-hosted oplossing op je eigen infrastructuur slimmer, goedkoper en veiliger. De broncode, data en documentatie moeten van jou zijn, niet opgesloten in het platform van een leverancier, iets dat ik uitwerk in mijn kijk op vendor lock-in en software-eigenaarschap. Of dat betekent dat een self-hosted oplossing op je eigen infrastructuur de slimste keuze is, hangt per situatie af.

Dat het Rijk deze vraag nu serieus stelt, maakt hem voor ondernemers alleen maar logischer.