UWV test Microsoft Copilot, maar zonder persoonsgegevens en zonder besluit over structureel gebruik

Mag een Amerikaanse AI-copiloot meekijken met de gegevens van werknemers en uitkeringsgerechtigden bij een van de gevoeligste overheidsdiensten van Nederland? Bij het UWV is het antwoord voorlopig: nog niet, en zeker niet zomaar. Minister Vijlbrief van Sociale Zaken en Werkgelegenheid liet de Tweede Kamer op 29 juni weten dat er nog geen besluit is genomen over het structureel inzetten van Microsoft Copilot bij de uitkeringsinstantie. De proef loopt, maar onder strakke voorwaarden.

Dat lijkt een detail uit een Haagse brievenstroom, maar het raakt iedere werkgever die nu een AI-assistent uitrolt. De vraag onder de vraag is namelijk simpel: wat mag zo'n copiloot doen met de persoonsgegevens die je medewerkers erin typen?

Wat de minister precies zei

De antwoorden kwamen op Kamervragen van de D66-leden El Boujdaini en Neijenhuis, die in mei aan de bel trokken nadat UWV zijn Franse chatbot inruilde voor een Amerikaanse. UWV stopte met Mistral Le Chat en startte een proef met Microsoft Copilot Chat Web binnen de bestaande Microsoft-omgeving, meldde Computable begin mei.

Die proef is tijdelijk en loopt tot eind dit jaar. Cruciaal is de afbakening: in de tijdelijke pilot is geen bestands- of persoonsgebonden gebruik toegestaan. Medewerkers mogen de assistent dus niet loslaten op dossiers of op gegevens die naar een persoon te herleiden zijn. Bovendien krijgt niet zomaar iedereen toegang. "Toegang wordt uitsluitend verleend aan medewerkers die de e-learning AI-geletterdheid Basis succesvol hebben afgerond", schrijft de minister in de beantwoording van de Kamervragen.

De proef leidt niet automatisch tot een structurele uitrol. Eerst volgt een evaluatie, en begin volgend jaar deelt de minister meer details met de Kamer.

Drie risico's die de minister zelf benoemt

Opvallend is dat het kabinet de bezwaren niet wegwuift, maar ze met naam noemt. De minister benoemt drie risico's, zoals Security.NL uit de beantwoording optekent: de onbedoelde verwerking van persoonsgegevens via wat gebruikers intypen, vendor lock-in, en geopolitieke afhankelijkheid van een niet-Europese aanbieder. UWV zegt die risico's te beperken met gebruiksregels en toezicht, en onderzoekt parallel soevereine alternatieven die het bij de evaluatie meeweegt.

Dat derde risico draait om een ongemakkelijke waarheid: welk AI-model onder je Copilot draait, bepaalt wie bij je data kan, niet het logo erboven. Een Amerikaanse aanbieder valt onder Amerikaanse jurisdictie zoals de CLOUD Act, ongeacht waar het Europese vinkje staat. Voor een dienst die ziekte-, inkomens- en uitkeringsgegevens beheert, is dat geen technische voetnoot maar een vertrouwenskeuze.

Waarom dit groter is dan UWV alleen

De Kamervragen kwamen niet uit de lucht vallen. UWV bewoog precies de verkeerde kant op ten opzichte van de rijksbrede koers richting digitale soevereiniteit: weg van een Europese aanbieder, terug naar Microsoft. Dat botst met de "Europees, tenzij"-lijn die het kabinet bij inkoop hanteert.

Elders zet het Rijk juist stappen de andere kant op. Zo wil het kabinet de Microsoft-werkplek van rijksambtenaren stapsgewijs vervangen door een soeverein alternatief, en mikt het op het op termijn onderbrengen van DigiD op een soevereine overheidscloud. De UWV-proef laat zien hoe ongelijk dat in de praktijk loopt: de ambitie is Europees, de gemakkelijkste knop op de werkvloer blijft Amerikaans.

Wat betekent dit voor jouw organisatie

Vergeet even dat het om een overheidsdienst gaat. De aanpak die UWV nu noodgedwongen kiest, is eigenlijk een bruikbaar draaiboek voor elke werkgever die Copilot of een andere AI-assistent invoert.

Vier dingen zijn het overnemen waard. Werk eerst met een tijdelijk kader in plaats van een onomkeerbaar besluit. Baken vervolgens de data af: bepaal expliciet welke gegevens de assistent wel en niet mag zien, en houd persoonsgegevens er in de testfase buiten. Train daarna je mensen voordat ze toegang krijgen, want de meeste lekken ontstaan bij wat iemand intypt, niet in het model zelf. En benoem ten slotte de lock-in en de jurisdictie hardop, zodat je een Europese uitweg openhoudt in plaats van die pas te zoeken als je er al aan vastzit.

Wil je die uitweg concreet maken, dan is er een praktische route: overstappen van Microsoft 365 naar een soevereine werkplek met Nextcloud en Linux. Niet voor iedereen morgen haalbaar, maar het verschil tussen een organisatie die kan kiezen en een die vastzit, zit precies in deze voorbereiding.

De les van UWV is niet dat Copilot verboden terrein is. Het is dat je een AI-assistent invoert zoals je een nieuwe medewerker met toegang tot gevoelige systemen zou inwerken: met regels, met training, en met een duidelijk antwoord op de vraag wie er meekijkt. Wie dat antwoord pas zoekt nadat de hele organisatie eraan gewend is, heeft de keuze al uit handen gegeven.