Groningse AI-fabriek krijgt minder rekenkracht voor dezelfde 64 miljoen euro

De nationale AI-fabriek in Groningen krijgt voor 64 miljoen euro minder rekenkracht dan anderhalf jaar geleden gepland, omdat chips en geheugen fors duurder zijn geworden, zegt aanbestedingsleider Axel Berg van SURF.

Voor Nederlandse organisaties die op publieke, in Nederland staande rekenkracht rekenden, wordt de rij dus krapper voordat de machine er staat. De AI-fabriek is bedoeld als plek waar startups, mkb-bedrijven, onderzoekers en publieke instellingen AI-modellen kunnen trainen zonder aan te kloppen bij een Amerikaanse hyperscaler. Komt er minder hardware in te staan, dan schuift een deel van dat werk alsnog naar commerciële clouds, waar GPU-capaciteit juist duurder wordt.

Van tweeduizend GPU's naar mogelijk minder dan duizend

Het investeringsbudget van 64 miljoen euro ligt vast, de prijzen niet. Berg, die vanuit SURF de aanbestedingen van de supercomputer en het bijbehorende datacenter leidt, waarschuwt dat de omvang van de supercomputer lager uitvalt dan bij de oorspronkelijke plannen. Hoeveel gpu's het er precies worden, kan hij tijdens de lopende aanbesteding niet zeggen.

Hard vastgelegd is dat aantal nooit. In april sprak Edwin Kuipers namens de AI Coalitie voor Nederland over 1.800 gpu's, en Cees Snoek, hoogleraar computerwetenschappen aan de UvA en lid van de raad van toezicht van de AI-fabriek, begreep dat op duizend tot tweeduizend werd gemikt. Nu wordt er rekening mee gehouden dat er minder dan duizend gpu's in de AI-fabriek terechtkomen, zegt Snoek in de Volkskrant. "Het wordt weer een beetje minder. Ik verwacht dat de vraag veel groter wordt dan wat de fabriek kan bieden."

De supercomputer is met 64 miljoen euro het duurste onderdeel van een project van 201 miljoen euro: 60 miljoen uit bevingsherstelprogramma Nij Begun, 70 miljoen van het Rijk en 71 miljoen Europees geld. Naast de machine komt er een expertisecentrum met een team van vijftig specialisten in de oude Niemeyer-fabriek in de stad Groningen.

Waarom de rekensom omviel

De oorzaak ligt buiten Groningen. Grote techbedrijven kopen wereldwijd zoveel AI-infrastructuur in dat de vraag naar processors, geheugen en opslag het aanbod ver overtreft. Sommige componenten zijn volgens Berg in korte tijd twee tot meerdere keren zo duur geworden. Sommige geheugenchips werden in een jaar tijd vijf keer zo duur, rekende Deloitte voor, en nieuwe productiecapaciteit is pas tegen 2029 of 2030 te verwachten.

De levertijden lopen mee omhoog. Sommige onderdelen kennen na bestelling een levertijd van drie tot zes maanden, en bestellen kan vaak pas als de specificaties vaststaan. Dat raakt de planning: vorig jaar was de hoop dat het systeem begin 2027 zou draaien, nu gaan de betrokkenen uit van eind 2027 of begin 2028. In september wordt bekend waar het datacenter komt, in januari wie de aanbesteding van de supercomputer gegund krijgt. Pas dan liggen technologie en specificaties vast.

De uitwijkroutes worden ook duurder

Wie niet tot 2028 kan wachten, komt uit bij commerciële capaciteit, en die markt beweegt dezelfde kant op. AWS verhoogde de prijs van zijn gereserveerde Nvidia-GPU-blokken per 1 juli met ongeveer 20 procent, precies omdat de schaarste de macht bij de aanbieder legt. Aan Nederlandse kant gaat de AI-cloud die VOLT met Dell en NorthC bouwt in oktober 2026 in Amsterdam live als soeverein alternatief voor de hyperscalers, maar ook dat is capaciteit tegen een commercieel tarief.

Via de publieke weg is er weinig te halen. Europa telt inmiddels negentien geplande AI-fabrieken, en Groningse gebruikers met een heel grote rekenbehoefte kunnen straks naar een systeem elders in Europa worden begeleid. Aan het EU-programma voor veel grotere gigafabrieken doet Nederland niet mee: het ontbreekt bij de achttien lidstaten die met EuroHPC gezamenlijk rekentijd inkopen bij de zeven geplande AI-gigafabrieken.

Een vast budget in een markt die niet stilstaat

Berg legt de nadruk liever op wat er straks mee kan dan op de omvang. "We moeten niet alleen kijken naar hoe groot de computer is, maar vooral naar wat je ermee kunt doen", zegt hij. Software, inrichting en beveiliging bepalen mede of onderzoekers en bedrijven er privacygevoelige data op durven te zetten. Bij de datacenteraanbesteding, waarvan de besluitvorming binnen een maand wordt verwacht, wegen naast de prijs ook soevereiniteit, duurzaamheid en de haalbaarheid van de planning mee.

Wat zich in Groningen aftekent is het patroon dat elk publiek compute-project nu raakt: het budget staat vast in euro's, de prijs staat in gpu's, en die twee lopen uiteen. Datzelfde risico hangt boven de 185 miljoen euro die het kabinet uittrekt voor de opvolger van supercomputer Snellius, met een uitgesproken voorkeur voor een Europese leverancier, een andere machine in dezelfde markt. Het kabinet belooft in het regeerakkoord een AI-rekenkrachtplan, maar dat ligt er nog niet. Zolang dat zo blijft, is soevereine rekenkracht in Nederland een schaars goed waarop je moet inschrijven, niet iets waarop je een meerjarige businesscase kunt bouwen.