Universiteiten en overheid bundelen krachten voor digitale autonomie

De Nederlandse universiteiten en de overheid gaan samen werken aan digitale autonomie, het terugdringen van de afhankelijkheid van Amerikaanse techbedrijven. Universiteiten van Nederland (UNL) en het kabinet tekenden daarvoor een intentieverklaring, met staatssecretaris Willemijn Aerdts (Digitale Economie en Soevereiniteit) en UNL-voorzitter Caspar van den Berg als kartrekkers. De universiteiten nemen een voortrekkersrol, mede dankzij hun IT-onderzoekstraditie en bestaande alternatieven via samenwerkingsverband SURF.

Van intentie naar uitvoering

De afspraak is een antwoord op een verzoek van de Tweede Kamer uit 2025 om universiteiten en hogescholen te helpen hun afhankelijkheid van big tech af te bouwen. Bij de Universiteit Utrecht loopt al een werkgroep digitale autonomie, is een meetinstrument ontwikkeld om digitale kwetsbaarheden in kaart te brengen, en wordt gewerkt aan een meerjarenstrategie die open-source en Europese alternatieven test. Op 6 juli houdt de universiteit het eerste Digital Autonomy Cafe. De aanleiding ligt dieper: een petitie uit 2024, ondertekend door bijna 500 mensen, uitte al zorgen over de afhankelijkheid van Microsoft, Google en Amazon.

Aerdts liet zien dat het niet bij woorden blijft. Ze blokkeerde de verkoop van Solvinity, het Brits-Nederlandse bedrijf dat DigiD beheert, aan een Amerikaanse koper met een beroep op het publieke belang. Dat besluit kreeg spontaan applaus.

De eerlijke kanttekening: het kost geld en gemak

Hoogleraar Jose van Dijck plaatste meteen een nuchtere kanttekening: meer autonomie vraagt forse investeringen, niet alleen voor het migreren van software maar ook voor extra IT-personeel om werk te doen dat nu is uitbesteed aan bedrijven als Microsoft. En het gebruiksgemak zal er volgens haar onder lijden. Aerdts erkende dat het proces ingewikkeld is en tijd kost.

Die eerlijkheid is precies wat het verhaal geloofwaardig maakt. Soevereiniteit is geen knop die je omzet, maar een meerjarig, gefinancierd programma met echte kosten en wennen. Dezelfde realiteit zie je nu breed in de publieke sector: het Rijk vervangt de Microsoft-werkplek van rijksambtenaren stapsgewijs door een soeverein alternatief, Groningen onderzoekt samen met de VNG een overstap naar Linux en opensource, en op de Nextcloud Summit werd de omslag van intentie naar concrete productieomgevingen bevestigd.

Wat betekent dit voor jou

Of je nu een bedrijf, een afdeling of een instelling runt, het signaal is duidelijk: de afhankelijkheid van een handvol Amerikaanse leveranciers wordt steeds nadrukkelijker als risico behandeld, niet als gegeven. Toezichthouder Wolfsen vatte de inzet scherp samen toen hij waarschuwde dat de halve Nederlandse overheid stil kan vallen als de VS dat wil.

Je hoeft niet morgen van Microsoft af. Maar je kunt wel beginnen waar de universiteiten beginnen: in kaart brengen waar je vastzit, welke gegevens en processen bij welke leverancier liggen, en wat een alternatief zou kosten. Dat digitale soevereiniteit in de kern risicobeheer is en geen politiek standpunt, maakt het een gewone bestuurlijke afweging: hoeveel zeggenschap wil je houden, en wat is dat je waard.