Rijk geeft SSC-ICT, Dictu en DUO opdracht voor een soevereine werkplek

SSC-ICT, Dictu en DUO-ICT hebben in juli opdracht gekregen om samen één gestandaardiseerde, soevereine digitale werkomgeving voor de Rijksoverheid te bouwen, maakten de drie rijksdiensten donderdag bekend. Opdrachtgever is de Interdepartementale Commissie Bedrijfsvoering Rijksdienst (ICBR), het ambtelijke overlegorgaan dat de bedrijfsvoering van het Rijk aanstuurt.

Daarmee gaat dit dossier van verkennen naar bouwen. Het Rijk onderzocht eerder of Nextcloud Microsoft 365 kan vervangen binnen een soevereine werkplek, en in juni volgde de aankondiging dat de Microsoft-componenten in de werkplek van rijksambtenaren stapsgewijs plaatsmaken voor autonome alternatieven, met volgend jaar de eerste testgebruikers. Nieuw is dat er een opdrachtgever met een naam is, dat het werk over drie uitvoerders verdeeld ligt en dat er staat wát er gebouwd wordt. Voor een Nederlands bedrijf dat zijn eigen leveranciersafhankelijkheid afweegt, verschuift daarmee de status van dit traject: van beleidsvoornemen naar een referentie-implementatie waarvan de bouwstenen publiek zijn.

Drie sporen, en mail is de zwaarste

De opdracht valt uiteen in meerdere samenhangende ontwikkelsporen. De focus ligt op het verbeteren van de interdepartementale samenwerking in bestanden, het realiseren van een soeverein alternatief voor mail en de verdere ontwikkeling van digitale werkplekdiensten, schrijft SSC-ICT in de aankondiging.

Dat middelste spoor is de lastigste van de drie, en dat het apart benoemd wordt zegt genoeg. Mail is in de meeste organisaties het rijkste archief dat er is, en verhuizen is geen serverkeuze maar een beheervraag: een zelf gehoste mailserver is voor een statelijke aanvaller een aantrekkelijker doelwit dan een mailbox bij een hyperscaler, omdat het aanvalsmateriaal publiek gedocumenteerd is en de detectie bij één beheerder komt te liggen. Soevereine mail verdwijnt dus niet uit de risicokolom. Hij verhuist ernaartoe.

De drie diensten beginnen op korte termijn met het gezamenlijk uitwerken van de sporen en de technische architectuur. Een einddatum is niet gepubliceerd.

Wat er al ligt: MijnBureau en Dawo

De opdracht bouwt voort op twee bestaande initiatieven. MijnBureau is de samenwerksoftware die wordt ontwikkeld onder Open BSW, het opensourceproject van het rijksbrede programma Beter Samen Werken. Het is geen los product maar een suite, met modules voor chat, documenten, videovergaderen, spreadsheets, bestanden, mail, agenda, taken, projecten, wiki, wachtwoordbeheer en een AI-assistent. Daarmee dekt het vrijwel de volledige functionele omvang van Microsoft 365.

Dawo, de Digitaal Autonome Werkomgeving Overheid, is de laag eronder: een opensource blauwdruk van SSC-ICT voor een Linux-werkplek. Een aantal gemeenten wil die combinatie van een Linux-werkplek en MijnBureau gaan testen. Opslag en verwerking van gegevens moeten zoveel mogelijk plaatsvinden binnen de eigen datacenters van het Rijk of via streng gecontroleerde, soevereine Europese cloud-oplossingen.

Nederland bouwt dit niet alleen

MijnBureau is de Nederlandse implementatie van een Europese suite die samen met Frankrijk en Duitsland wordt onderhouden, en waarin ook componenten van Nextcloud zitten. Dat raakt de vraag die bij elk soevereiniteitsproject terugkomt: wie onderhoudt dit over vijf jaar? Een stack die door drie overheden tegelijk wordt gebruikt en betaald, heeft een andere levensverwachting dan een nationaal project van één ministerie.

De volgorde is het bruikbare deel

De lijn van de afgelopen maanden loopt van onderzoek naar uitvoering: eerst de verkenning van opensource-alternatieven, daarna het besluit om de uitrol van Microsoft 365 bij de Belastingdienst en Douane te pauzeren na een kritisch advies over leveranciersafhankelijkheid, en nu een opdracht met sporen en uitvoerders.

Wat ontbreekt is een datum. Wat er wel staat, is een volgorde van aandacht: eerst bestanden delen tussen departementen, dan mail als eigen spoor, en daarnaast de werkplekdiensten zelf. Elke organisatie die van één suite af wil, komt vroeg of laat bij ongeveer diezelfde driedeling uit. Het verschil is dat de blauwdruk van het Rijk opensource is, en dus in te zien, te kopiëren en te bekritiseren voordat je zelf begint.