De week waarin AI ophield een tool te zijn en een machtsvraag werd

De saga die drie weken boven de Europese AI-markt hing, kreeg deze week haar slot. Op 1 juli bevestigde de Amerikaanse minister van Handel Howard Lutnick dat de exportblokkade op Fable 5 en Mythos 5 volledig is opgeheven; Anthropic begon meteen met het herstellen van de toegang. Maar de terugkeer kwam met voorwaarden. Anthropic koppelde Fable 5 aan een nieuwe veiligheidsclassifier die de jailbreak uit het Amazon-rapport in ruim 99 procent van de gevallen tegenhoudt, opende een HackerOne-kanaal en stelde een gedeelde ernstschaal voor jailbreaks voor. En het krachtigste model Mythos 5 bleef dicht voor buitenlandse overheden, bedrijven en banken: toegang loopt alleen via Anthropics gecontroleerde toelatingsprogramma. Dat is geen tijdelijke maatregel maar een structurele poortwachtersrol.

Die greep zag je deze week overal terugkomen. Op 2 juli bleek de VS met Anthropic, OpenAI en Google in vergevorderd overleg over vrijwillige standaarden voor het uitbrengen van AI-modellen, en berichtte de Financial Times dat OpenAI de overheid een belang van vijf procent had aangeboden om de politieke druk te verlichten. Tegen die achtergrond haalde Anthropic op 3 juli Fable 5 uit de vaste abonnementen en zette het per 7 juli over op verbruikscredits. Het model is terug, maar het is geen fundament: een besluit in Washington kan de tool die in jouw productie draait van de ene op de andere dag afknijpen.

Terwijl Washington de modellen beheerste, ging de echte machtsstrijd deze week een laag dieper, naar de chips eronder. Nvidia beheerst met een geschat marktaandeel van rond de 74 procent de markt voor AI-versnellers, en die dominantie vertaalt zich direct in de rekening. Op 2 juli bleek uit The Information dat Anthropic een eigen AI-chip verkent en bij Samsung heeft aangeklopt voor productie op het 2 nanometer-proces; het bedrijf haalde daarvoor Clive Chan binnen, een vroeg lid van OpenAI's chipteam en oud-Tesla. Bevestigd is er niets, maar het patroon is onmiskenbaar. Twee dagen later meldde de Zuid-Koreaanse pers dat ook Meta met Samsung Foundry onderhandelt over een order van 6,5 miljard dollar voor de derde generatie van zijn MTIA-chip.

Dat Samsung telkens opduikt is geen toeval: de fabrikant investeert samen met SK Hynix ruim een biljoen dollar in nieuwe chipfabrieken en was mede-investeerder in Anthropics kapitaalronde. Dezelfde druk zag je aan de vraagkant: Amazon kopieert intern Claude-modellen om hogere tokenprijzen voor te zijn, Micron worstelt met een geheugentekort dat maar deels door AI komt, en Nvidia zelf schoof een omzetdelingsmodel met AI-startups naar voren om zijn positie te verankeren. Voor jouw Claude-factuur verandert vandaag niets. Maar elke zet om onder de prijszetting van één chipleverancier uit te komen, bepaalt op termijn wat je per miljoen tokens betaalt en hoe stabiel dat blijft.

De grote leveranciers vochten deze week op nog een front: niet om het model, maar om de uitrol ervan bij jou op de werkvloer. Op 2 juli kondigde Microsoft de Frontier Company aan, 2,5 miljard dollar en ruim 6.000 engineers die ín het bedrijf van klanten AI komen bouwen en draaien, met LSEG, Unilever en Novo Nordisk als eerste namen. Precies twee dagen eerder had AWS een vrijwel identieke zet gedaan met een miljard dollar voor forward deployed engineers. De boodschap achter beide is dezelfde: het probleem zit niet meer in de modellen, maar in het aan de praat krijgen ervan. Comfortabel, maar de engineers brengen hun eigen cloud mee, en dat maakt wisselen later lastiger.

Tegelijk werd de modelkeuze zelf juist opengebroken. Microsoft fuseert in augustus zijn consumenten- en zakelijke Copilot, overwoog eerder DeepSeek V4 als alternatief voor Claude, en zette Kimi K2.7 Code als eerste open-weight model in de GitHub Copilot-keuze, al valt maker Moonshot AI onder China's National Intelligence Law. Aan de andere kant zette Meta zijn eigen engineers juist op rantsoen met Claude Code en Codex, uit angst dat rivalen-AI in zijn trainingsdata lekt. De platforms diepen dus de afhankelijkheid uit en verbreden tegelijk het aanbod: meer keuze aan de voorkant, meer lock-in aan de achterkant.

Al die machtsvragen landden deze week ook in Den Haag, en niet langer als abstractie. Op 2 juli stuurde staatssecretaris Van der Burg een opvallend concrete Kamerbrief: er draait al een proof of concept van een soevereine overheidscloud, de ambitie is dat eind 2026 de eerste applicaties op eigen datacenters draaien, en de digitale werkplek wordt bewust losgekoppeld van Microsoft-componenten. Een dag later stelde de ministerraad een aangescherpt rijksbreed cloudbeleid vast met strengere eisen aan publieke cloud. Digitale soevereiniteit verschoof zo van speeches naar aanbestedingen.

De spanning zat in de nuances. Datzelfde Rijk gaf Google Cloud groen licht na een DPIA, met restrisico's die bleven staan, en bij UWV liet minister Vijlbrief weten dat er nog geen besluit is over het structureel inzetten van Microsoft Copilot. AP-voorzitter Aleid Wolfsen waarschuwde ondertussen scherp: gegevens die je in chatbots gooit, krijg je er nooit meer uit. En op 4 juli stelde Kamerlid Barbara Kathmann vragen over de gevolgen van een Amerikaanse hofuitspraak voor de EU-VS gegevensuitwisseling, precies het fundament waaronder de grond deze weken wegzakt. Waar Washington de poort bewaakt, kiest Nederland dus voorzichtig voor een eigen sleutel.