Aandeel organisaties met AI-regels zakt van 57 naar 42 procent

Het aandeel Nederlandse werknemers dat zegt dat er binnen hun organisatie regels gelden voor AI-gebruik daalde in een half jaar van 57 naar 42 procent, blijkt uit de vijfde AI-Monitor van onderzoeksbureau Newcom.

Die daling loopt precies tegen het gebruik in. Inmiddels gebruiken 5,2 miljoen werkende Nederlanders AI op het werk, en voor bijna zes op de tien van hen hoort de technologie bij de vaste werkroutine. Sinds 2 februari 2025 moet elke organisatie die AI-systemen gebruikt aantoonbaar maatregelen nemen om haar medewerkers AI-geletterd te maken. Terwijl die plicht loopt, ziet de werkvloer juist minder kaders dan een half jaar geleden.

Het gebruik groeit door, de begeleiding niet

Newcom deed het onderzoek in juli 2026 onder 3.122 Nederlanders van 18 tot en met 65 jaar, de vijfde meting sinds 2024. In het dagelijks leven gebruiken nu 8,6 miljoen Nederlanders AI-tools, tegen 3,9 miljoen in 2024. Op het werk ging het in diezelfde periode van 2,8 naar 5,2 miljoen. Vooral het intensieve gebruik groeit hard: 3,4 miljoen mensen pakken er bijna dagelijks een AI-tool bij.

Dat gebruik levert ook iets op. Van de gebruikers zegt 47 procent dat AI het werk makkelijker maakt en 19 procent bespaart er naar eigen zeggen meer dan drie uur per week mee. ChatGPT is veruit de meest gebruikte tool: 56 procent noemt hem als belangrijkste in het dagelijks leven, 43 procent op het werk.

De organisatie eromheen blijft achter. Slechts 29 procent van de AI-gebruikers op het werk kreeg training of instructie, en bij 47 procent is er helemaal geen training beschikbaar. Bij de regels gaat het zelfs achteruit: 42 procent zegt dat er AI-regels bestaan, terwijl dat begin 2026 nog 57 procent was. Dat hoeft niet te betekenen dat bedrijven regels hebben ingetrokken. Het betekent wel dat minder mensen op de werkvloer weten dat er regels zijn, wat voor de praktijk op hetzelfde neerkomt.

Werknemers voelen zich verantwoordelijk, maar handelen er niet naar

Zonder kaders komt de afweging bij de gebruiker zelf te liggen. Die neemt hem serieuzer dan hij hem uitvoert. Van de AI-gebruikers voelt 64 procent zich eindverantwoordelijk voor wat de tool oplevert. Tegelijk controleert 59 procent de feiten en verwijdert maar 34 procent gevoelige informatie voordat die in een AI-tool wordt geplakt.

Dat laatste cijfer is het meest concrete risico in de hele meting. Twee op de drie AI-gebruikers zeggen dus niet dat ze klantgegevens, offertes of personeelsdossiers eruit filteren voordat er iets in de tool gaat. Vaak is dat een gratis versie, met andere voorwaarden voor opslag en verwerking dan een zakelijke licentie. Het patroon sluit aan op wat eerder dit jaar zichtbaar werd bij één op de vijf werknemers die zelf een AI-tool aanschaft buiten de werkgever om.

"Werknemers hebben AI inmiddels zelf onderdeel gemaakt van hun dagelijkse werk. Organisaties staan nu voor de volgende stap: zorgen voor duidelijke kaders, vaardigheden en ondersteuning", zegt Neil van der Veer van Newcom. Hij noemt dat een verschuiving van adoptie naar professionalisering.

Per sector loopt het ver uiteen

De verschillen tussen sectoren zijn groot. In de gezondheidszorg zegt 8 procent dat AI actief wordt aangemoedigd en kreeg 18 procent training of instructie. Bij de overheid valt vooral het aandeel op dat zegt dat er AI-regels zijn: 15 procent, tegenover 42 procent gemiddeld. Diezelfde overheidswerknemers kregen juist bovengemiddeld vaak training, 38 procent. Beleid en scholing lopen daar dus niet gelijk op.

De wet vraagt om iets dat je kunt laten zien

Artikel 4 van de AI-verordening verplicht organisaties die AI ontwikkelen of gebruiken om maatregelen te nemen die de AI-geletterdheid van medewerkers bevorderen. Welke maatregelen dat zijn, staat niet in de wet. De Autoriteit Persoonsgegevens adviseert een meerjarig actieplan met vier stappen: identificeren wat er draait, doelen bepalen, uitvoeren via training en governance, en periodiek evalueren.

Een organisatie waar 29 procent van de AI-gebruikers ooit instructie kreeg, heeft op dat punt weinig te tonen. Het gaat niet om een boete van morgen, wel om een dossier: gaat er iets mis met een klantdossier of vraagt een opdrachtgever ernaar, dan moet je kunnen laten zien welke maatregelen er waren. Dat begint bij inventariseren wat er al gebruikt wordt en dat vastleggen in een goedgekeurde toollijst met regels over welke data erin mag.

De Newcom-cijfers zijn de tweede Nederlandse publicatie in vier dagen die dezelfde kloof laat zien. Vorige week bleek uit DNB-onderzoek in ESB dat een kwart van de werknemers actieve steun van de werkgever ervaart bij AI-gebruik, terwijl het gebruik in elke sector hoger ligt. Twee verschillende onderzoeken, twee steekproeven, dezelfde uitkomst.

Het nieuwe in deze meting is de richting. Adoptie die vooruitloopt op beleid is een bekend beeld bij nieuwe technologie, maar een governance-cijfer dat vijftien procentpunt zakt terwijl het gebruik doorgroeit, is iets anders. Dat is geen achterstand die vanzelf wordt ingelopen. AI is in Nederlandse organisaties inmiddels ingevoerd door de werkvloer, en de vraag die daarmee op tafel ligt is niet meer of er AI gebruikt wordt, maar of iemand nog weet waar.