Kabinet wil met AI snijden in ambtenaren: ondersteuning van 50% naar 35%

Het kabinet-Jetten wil het Nederlandse ambtenarenapparaat fors slanker maken, en zet daarbij openlijk in op kunstmatige intelligentie als het instrument dat dat mogelijk moet maken. Het aandeel ondersteunende functies op de ministeries moet omlaag, en het werk dat overblijft moet voor een deel door technologie worden gedaan. Het is een politiek besluit, maar het raakt elke Nederlandse werkgever. De overheid zegt hier namelijk hardop wat in veel directiekamers nog achter gesloten deuren wordt besproken: AI als reden om met minder mensen hetzelfde werk te doen.

Wat het kabinet precies wil

De kern is een verschuiving in de samenstelling van het apparaat. Het aandeel ondersteunende ambtenarenfuncties moet dalen van 50 naar 35 procent van het apparaat, schrijft het FD, en de inzet van technologie zoals AI moet die krimp opvangen. De ambitie komt rechtstreeks uit het coalitieakkoord, waarin is afgesproken toe te werken naar een minder omvangrijk ambtenarenapparaat.

Daarnaast wil het kabinet het mes zetten in het aantal leidinggevenden op de Haagse ministeries, en moet het werk van duizenden ambtenaren door AI worden overgenomen, aldus het AD. De precieze invulling, welke functies en op welke termijn, is nog niet uitgewerkt.

De overheid wordt een sturende AI-afnemer

Voor het bedrijfsleven zit het eerste signaal niet in de politiek, maar in de inkoop. Een overheid die haar eigen bedrijfsvoering rond AI wil herinrichten, wordt een grote en richtinggevende afnemer van AI-software, integraties en automatisering. Dat is geen abstract vooruitzicht: de overheid investeert hier al actief in, want vijftien overheidsprojecten kregen het Innovatiebudget Digitale Overheid 2026 toegekend met AI als rode draad en open source als harde voorwaarde. Die open-source-eis is veelzeggend: wie aan de overheid wil leveren, krijgt te maken met scherpere eisen rond transparantie, herbruikbaarheid en grip op de eigen data.

Tegelijk zit de overheid midden in een bredere digitale verbouwing. Zo vervangt het Rijk de Microsoft-werkplek van ambtenaren stapsgewijs door een soeverein alternatief, gedreven door zorgen over afhankelijkheid van buitenlandse techbedrijven. AI bovenop een werkplek die je zelf niet in de hand hebt, is een risico dat ook private organisaties herkennen.

Het arbeidsmarkteffect raakt elke werkgever

Wat dit nieuws bijzonder maakt, is dat een werkgever van deze omvang AI publiekelijk koppelt aan personeelsreductie. Dat verlegt de norm. Voor private werkgevers die naar AI kijken om productiever te worden, is de verleiding om hetzelfde te denken: minder mensen, dezelfde output.

Hier zit de nuance die het verschil maakt. De winst van AI komt zelden uit het simpelweg wegstrepen van functies. Ze komt uit het opnieuw inrichten van het werk eromheen. Dat patroon is in het bedrijfsleven al zichtbaar: bedrijven die een heel proces opnieuw inrichten rondom AI lopen weg bij wie de techniek alleen als sneller typhulpje gebruikt, en dat verschil zat hem niet in budget maar in aanpak. Een ministerie dat 15 procentpunt aan ondersteunende functies wil schrappen zonder de onderliggende processen te herontwerpen, verplaatst het werk eerder dan dat het verdwijnt.

Waarom AI erbij geen knop is

Er is reden voor nuchterheid. Ook eerdere kabinetten probeerden het ambtenarenapparaat te snoeien, met wisselend succes. AI verandert het gereedschap, maar niet de wetten van organisatieverandering. Een AI-systeem neemt pas echt werk over als de taak helder is afgebakend, de data op orde is, en er governance omheen staat: wie controleert de uitkomst, wie is aansprakelijk, en wat gebeurt er als het model de fout in gaat. Sla je die stappen over, dan krijg je geen kleiner apparaat, maar een apparaat dat sneller fouten maakt en die fouten breder uitrolt.

Dat geldt net zo hard voor een MKB-bedrijf of een afdeling van een grotere organisatie. De vraag is niet of je AI inzet om efficiënter te werken, maar of je bereid bent het werk eromheen te herontwerpen. Doe je dat niet, dan is een aankondiging als deze vooral een belofte op papier. Doe je dat wel, dan zit de besparing niet in de tool, maar in het proces dat je eromheen bouwt.