Gratis AI-hulp van OpenAI is geen cadeau, het is een inkoopbeslissing

Op 21 juli lanceerde OpenAI een programma voor kleine bedrijven: webinars per vakgebied, fysieke academies in de Verenigde Staten en kant-en-klare handleidingen, plus plugins en promoties van partners als Shopify, Intuit, Slack en Dropbox. Aan die begeleiding hangt geen prijskaartje. En precies daarom wordt ze niet behandeld als wat ze wel degelijk is: een inkoopbeslissing.

Een gratis aanbod is de vorm waarin de vragen die je normaal aan een leverancier stelt stelselmatig worden overgeslagen. Er komt geen factuur langs die iemand dwingt ze te stellen. En de ene vraag die de meeste ondernemers nog wel stellen, "zit er AI in?", levert al een jaar of twee geen informatie meer op.

Mijn stelling is simpel. Je beoordeelt een AI-aanbod op vier dingen: welk probleem het aantoonbaar oplost, welk bewijs daaronder ligt, wat er blijft werken als je de AI-laag eruit haalt, en wat het kost om te vertrekken. Wat het kost om binnen te komen staat niet in dat rijtje.

"Er zit AI in" zegt niets meer over een product

Twee jaar geleden was het nog onderscheidend. Nu is het het standaard bijvoeglijk naamwoord bij elk softwareaanbod, zoals "cloud" dat rond 2014 was. Gartner schat dat van de duizenden aanbieders die vandaag een AI-agent verkopen er ongeveer 130 echt zijn. De rest doet aan wat de analisten agent washing noemen: bestaande assistenten, RPA-scripts en chatbots opnieuw labelen zonder wezenlijke agentische mogelijkheden eronder. Gartner verwacht dat meer dan veertig procent van de agentische AI-projecten voor eind 2027 gesneuveld is, door oplopende kosten, onduidelijke waarde of gebrekkige risicobeheersing.

Dit is geen verhaal over oplichters. De meeste leveranciers die "AI" op hun doos zetten menen het oprecht; ze hebben er een taalmodel achter gehangen en dat is technisch waar. Het punt is dat de claim geen onderscheid meer maakt. Als iedereen hetzelfde zegt, kun je er niets meer mee kiezen. Je hebt dan een toets nodig die wel onderscheid maakt, en die gaat niet over de techniek.

Een AI-inkooptoets is geen technische keuring maar een set van vier vragen die je aan elk aanbod stelt, betaald of gratis, en die samen laten zien of er waarde onder zit of alleen een etiket. Ze gaan over probleem, bewijs, vervangbaarheid en vertrek:

• Het probleem. Welk concreet, benoembaar knelpunt lost dit op, in jouw woorden en niet in die van de verkoper?
• Het bewijs. Wie heeft gemeten dat het werkt, hoe is er gemeten, en had die partij belang bij de uitkomst?
• De vervangbaarheid. Wat blijft er overeind als je de AI-laag er morgen uit haalt?
• De vertrekkosten. Wat kost weggaan over een jaar, in geld, in data en in werk?

De eerste vraag is de bekendste en tegelijk de meest overgeslagen. De winst zit zelden in het model, die zit in het proces, de data en de koppelingen eromheen, en wie begint met "we willen iets met AI" in plaats van met "hier lekt elke week zes uur weg", koopt bijna altijd het verkeerde. Daar wil ik het verder niet over hebben. De drie andere vragen krijgen veel minder aandacht en doen minstens zoveel werk.

Het bewijs onder een AI-claim is meestal het bewijs van de verkoper

OpenAI onderbouwt zijn programma met eigen cijfers. Op de Small Business AI Jams van vorig jaar zei 42 procent van de deelnemers meer dan vijf uur per week te besparen, en bouwde 78 procent in één dag een werkende AI-workflow.

Ik heb geen enkele reden om aan die getallen te twijfelen. Ik twijfel eraan dat ze iets over jou zeggen. Ze komen van een evenement van de leverancier, met deelnemers die zichzelf hadden opgegeven voor een dag AI-workshop, gemeten door de partij die het product verkoopt, zonder vergelijkingsgroep, met "naar eigen zeggen" als meetinstrument. Dat is nette marketing die open is over haar herkomst, en daarmee eerlijker dan het meeste. Bewijs is het niet.

Zet er de cijfers naast van een partij die niets aan de uitkomst verdient. Uit het AI Pulse-onderzoek van KPMG onder ruim 2.100 leidinggevenden in twintig landen blijkt dat 62 procent van de Nederlandse bedrijven blijft investeren in AI, ook als de opbrengsten nog niet goed meetbaar zijn. Van de Nederlandse deelnemers noemt 39 procent het meten van resultaat een obstakel, tegen 32 procent wereldwijd.

Dat is het echte beeld, en het is niet dat AI niet werkt. Het is dat een grote groep niet weet of het werkt en toch doorgaat. Een aanbod dat je geen meetbare belofte geeft, geeft je ook geen manier om over zes maanden vast te stellen dat je ermee moet stoppen. Dat is geen detail. Het is het verschil tussen een investering en een gewoonte, en het is precies waarom kostenbeheersing rond AI een bestuursdiscipline is geworden in plaats van een IT-lijnpost.

Leg daarom vooraf vast wat je over drie maanden gemeten wilt hebben. Eén getal volstaat: de doorlooptijd van een offerte, het aantal keren dat iemand iets overtypt, de uren aan de maandafsluiting. Wie dat getal niet noteert, kan achteraf alleen een gevoel evalueren, en een gevoel zegt bij nieuwe techniek altijd dat het best goed gaat.

De AI-laag is het onderdeel dat het snelst verdwijnt

De derde vraag is de meest onderschatte, omdat ze tegen je intuïtie ingaat: het slimste deel van je aanschaf is meestal het minst duurzame deel.

Modellen worden per kwartaal vervangen, prijzen halveren, aanbieders wisselen stilletjes van leverancier onder de motorkap. Welk foundationmodel onder je SaaS draait en of het wisselbaar is bepaalt je kosten en je privacy, terwijl je leverancier het kan vervangen zonder dat jij het merkt. De AI-laag is dus geen fundament. Ze is een verbruiksartikel.

Wat overblijft als je haar wegdenkt, is de eigenlijke aanschaf. Bij een aanbod dat neerkomt op een chatvenster naast je werk blijft er letterlijk niets over: geen gestructureerde data, geen koppeling, geen proces dat beter is dan gisteren. Bij een aanbod dat je facturen uitleest en het resultaat in je boekhouding zet, blijven de ontsloten data en de koppeling staan, ook als het model erachter drie keer wisselt. Dat verschil is groter dan welk benchmarkcijfer dan ook, en je ziet het niet in een demo.

Zo bekeken luidt de vraag bij het OpenAI-programma niet of ChatGPT Work goed is. Die agent draait op GPT-5.6 en is goed. De vraag is of hij jouw proces raakt of alleen jouw gewoontes: leer je in die webinars iets over je eigen werk, of leer je vooral hoe je één specifiek product bedient.

Vertrekkosten staan nooit op de offerte

De Europese wetgever heeft hier iets aan gedaan. Onder de Data Act, die sinds 12 september 2025 van toepassing is, mogen aanbieders van dataverwerkingsdiensten vanaf 12 januari 2027 geen overstapkosten meer rekenen, met daarvoor een aflopende overgangsregeling. Goede zaak. Je probleem lost het niet op.

De rekening van vertrekken stond namelijk nooit op de factuur van je leverancier. Ze staat in de processen die je eromheen bouwde, in de prompts en werkstromen die je team in dat ene product heeft opgeslagen, en in de kennis die nergens anders bestaat. Die afhankelijkheid wordt zelden besloten, ze sluipt erin: een boekhoudpakket hier, Microsoft 365 voor de hele tent, een AI-functie in je helpdesktool, en elk los besluit was verstandig. Dat de kosten van eruit stappen pas zichtbaar worden op het moment dat je het probeert, is precies waarom je ze vooraf ruw moet schatten.

Gratis is in deze markt trouwens al langer een acquisitiekanaal. OpenAI en Anthropic overboden elkaar met gratis rekenkracht voor startups om ze aan het eigen ecosysteem te binden, en dat is geen samenzwering maar goed koopmanschap. Wie je iets geeft, koopt iets. Meestal koopt hij je gewenning, en gewenning is de duurste vorm van afhankelijkheid, want ze staat op geen enkele balans.

Om eerlijk te zijn: de meeste bedrijven verliezen meer door aarzelen dan door een verkeerde tool

Hier is het sterkste argument tegen alles wat ik hierboven schrijf, en ik vind het een goed argument.

In 2025 gebruikte 17 procent van de Nederlandse bedrijven AI, het dubbele van twee jaar eerder, maar bij bedrijven met twee tot tien werkzame personen bleef dat steken op 14 procent, tegen 66 procent bij de grootste. Het knelpunt in Nederland is niet dat te veel kleine bedrijven de verkeerde AI kochten. Het is dat de meeste helemaal niets kochten. Voor zo’n bedrijf is een gratis webinar geen inkoopbeslissing maar een avond, en de leercurve zelf is het rendement: je ontdekt pas wat AI voor je kan doen door het te gebruiken. Een inkooptoets kan dan makkelijk een rem worden die zich voordoet als voorzichtigheid. Ik heb genoeg trajecten gezien waarin het analyseren duurder uitviel dan het proberen.

Dat klopt allemaal. En het raakt mijn punt niet, want die vier vragen zijn geen poortwachter. Ze kosten twintig minuten, geen vier maanden. Ze staan er niet om je tegen te houden maar om ervoor te zorgen dat "gewoon beginnen" een tweede maand overleeft. Beginnen zonder één meetbaar getal, zonder idee wat er blijft staan als de AI-laag wegvalt en zonder ruwe schatting van de vertrekkosten is niet ondernemend. Dat is de rekening vooruitschuiven naar het moment waarop je team er al aan gewend is.

En het moment om ze te stellen is juist het gratis aanbod. Niet omdat gratis verdacht is, maar omdat er geen ander moment komt. Bij een offerte van vijftienduizend euro vraagt iemand vanzelf waar dit nou eigenlijk voor is. Bij een gratis webinar vraagt niemand iets, en een halfjaar later draait er een stuk van je werk in een product dat je nooit hebt gekozen.

Wat je hieraan overhoudt

Het OpenAI-programma is geen valstrik. Het is een goed opgezet, redelijk aanbod van een sterke leverancier, en voor een deel van de lezers hiervan is meedoen de juiste zet. Dat verandert niets aan wat het ook is: een moment waarop je iets over je eigen bedrijf besluit.

Prijs is de zwakste indicator van kwaliteit die er bestaat, en nul is daarvan het uiterste geval. Wat een aanbod je werkelijk kost, meet je aan het probleem dat het oplost, het bewijs dat het overlegt, wat het achterlaat als de techniek verschuift, en wat het kost om weg te lopen. Die vier vragen werken bij een offerte van vijftigduizend euro net zo goed als bij een gratis academie. Alleen bij die laatste moet je jezelf dwingen ze te stellen, want de leverancier doet het niet en de boekhouding evenmin.