Alisina Nawabi85 procent van de Benelux-organisaties wil dat Europa een sterker front vormt tegen Amerikaanse Big Tech, maar 15 procent zette concrete stappen naar soevereine of Europees-first infrastructuur, blijkt uit de Data & AI Monitor 2026/2027 van Xebia en Data Expo.
Het interessante zit niet in de intentie, maar in wat eronder ligt. 81 procent van de ondervraagde organisaties noemt zichzelf afhankelijk of sterk afhankelijk van derde partijen, en 42 procent heeft digitale soevereiniteit helemaal niet op de agenda staan. Dat betekent dat in vier op de tien organisaties nergens belegd is wat een leverancierswissel zou kosten, hoe lang die zou duren en welke data er dan mee moet. Zolang die som niet gemaakt is, verandert er bij een storing, een prijsverhoging of een exportregel uit Washington niets aan je positie.
Wat de monitor precies meet
De cijfers komen uit een eigen enquete van Xebia en Data Expo onder 415 professionals uit Nederland en de rest van de Benelux, die 56 vragen kregen over organisatie, data, technologie, tools, toepassingen, vaardigheden en soevereiniteit. De respondenten komen uit acht sectoren en lopen van directie tot data-engineer. De grootste groepen zitten in technologie en software (19 procent), publieke dienstverlening en onderwijs (15 procent) en zakelijke dienstverlening (14 procent), en 57 procent werkt bij een overwegend zakelijke organisatie. Dit is de eerste keer dat er een aparte Benelux-editie verschijnt; de volledige resultaten worden op 9 en 10 september gepresenteerd op Data Expo in Utrecht.
Bij het lezen van die cijfers hoort een kanttekening: Xebia is geen neutrale waarnemer. Het bedrijf verkoopt zelf trajecten waarin het klanten helpt bepalen waar hun data staat en wie erbij kan, en levert die onder meer op AWS, Google Cloud en Azure. Dat maakt de meting niet waardeloos, maar het verklaart wel waarom juist deze vraag zo prominent in de enquete staat.
Het gat tussen overtuiging en uitvoering
82 procent van de respondenten vindt dat Amerikaanse Big Tech te veel macht heeft over data en AI. Daarna stopt het meestal. 15 procent zette concrete stappen richting soevereine of Europees-first infrastructuur, 42 procent agendeerde het onderwerp niet. Een opvallend detail uit het rapport: naarmate de afhankelijkheid groter wordt, neemt het comfort ermee toe in plaats van af.
Op sommige plekken in Nederland is de vraag inmiddels wel hard geworden. In de financiele sector eist 44 procent dat AI-data uitsluitend in Europa wordt opgeslagen, bleek in juli uit onderzoek van Info Support en Markteffect. Vijf toezichthouders, ACM, AFM, AP, DNB en RDI, riepen deze zomer gezamenlijk op om bij elke aanschaf harde eisen te stellen aan open standaarden en aan de mogelijkheid om van leverancier te wisselen. Wie aan zulke partijen levert, merkt het gat tussen de 85 en de 15 procent het eerst: aan de inkoopkant staat het al in het bestek, aan de aanbodkant is het nog een voornemen.
Adoptie loopt ver voor op bewijs
De tweede helft van de monitor legt hetzelfde patroon bloot in de AI-praktijk zelf. 74 procent van de organisaties werkt actief met generatieve AI-assistenten en 25 procent heeft AI-agents live in productie of breed uitgerold. Maar 24 procent zegt de waarde van AI volledig te oogsten en systematisch te volgen, 20 procent meet het rendement helemaal niet, en slechts 6 procent draait AI-toepassingen breed in productie.
Vertrouwen is de rem. 21 procent vertrouwt de output van een AI-model net zo veel als het oordeel van een collega, en 69 procent maakt zich zorgen over shadow AI: medewerkers die tools gebruiken buiten de goedgekeurde kanalen om. Als grootste obstakels noemen respondenten datakwaliteit (40 procent) en security en compliance (33 procent). Tegelijk verwacht 44 procent door AI-agents minder personeel nodig te hebben.
Mariam Halfhide, principal consultant bij Xebia, ziet daarin geen technologieprobleem maar een governanceprobleem. Experimenteren lukt, zegt ze; eigenaarschap, betrouwbare data en het meten van risico en resultaat worden lastig.
Waar dit heen wijst
De ondertitel die Xebia het rapport meegaf, "From Adoption to Value: the Execution Gap", dekt beide helften. Het is telkens hetzelfde gat: tussen wat organisaties vinden en wat ze hebben ingericht. Diezelfde scheefgroei is elders zichtbaar. Newcom mat dit jaar dat organisaties met vastgelegde AI-regels juist een minderheid werden, 42 procent tegenover 57 procent een jaar eerder, terwijl het gebruik gewoon doorgroeide.
Praktisch verschuift daarmee de vraag van overtuiging naar administratie. De 15 procent die stappen zette, begon niet met een migratie maar met een lijst: welke leveranciers dragen welk proces, waar staat de data, onder welke jurisdictie valt de partij en wat is de uitweg. Dat is ook waarom digitale soevereiniteit in de kern risicobeheer is en geen politieke stellingname: de organisaties die dit vastleggen doen dat zelden vanuit een mening over Amerika, maar omdat ze willen weten wat er gebeurt als een leverancier wegvalt. Zolang dat antwoord ontbreekt, blijft het bij 85 procent die iets vindt.
Veelgestelde vragen
Van voornemen naar ingericht
Wil je weten waar je data staat, welke leverancier welk proces draagt en hoe je zonder pijn kunt wisselen, dan help ik je dat eerst in kaart brengen en daarna echt bouwen. Van meedenken en ontwerp tot koppelen, automatiseren en self-hosted draaien waar dat kan.
Dit artikel is geproduceerd samen met het Agent Team. Meer over de redactie.
