Welke AI-agent kies je? Dat is de verkeerde vraag nu drie bedrijven 84 procent bezitten

De eerste vraag die ik krijg zodra een ondernemer met AI-agenten aan de slag wil, is bijna altijd dezelfde: welke moet ik hebben? OpenAI, Google, Anthropic, of een van de nieuwkomers? Het is een logische vraag. Het is alleen de verkeerde.

Sinds vorige week ligt er een cijfer op tafel dat die vraag naar de achtergrond duwt. De Franse mededingingsautoriteit becijferde dat OpenAI, Google en Anthropic samen ruim 84 procent van de wereldwijde markt voor AI-agenten in handen hebben, gemeten in mei 2026. Drie bedrijven, ruim vier vijfde van de markt. Dat is geen markt waarin je als klant kiest. Dat is een oligopolie waarin je meedoet.

En dat verschuift wat de belangrijke vraag is. Niet: welke agent is het slimst? Maar: hoe kom ik er weer uit als ik dat wil? Mijn stelling is simpel. In een markt van drie is een geloofwaardige exit je enige echte onderhandelingsmacht, en die moet contractueel en technisch vaststaan voordat je begint, niet op de dag dat je weg wilt.

Onderhandelen kan alleen wie kan weglopen

Onderhandelingsmacht is geen kwestie van gesprekstechniek. Ze is een kwestie van of je geloofwaardig kunt weglopen. Een leverancier die weet dat je niet weg kunt, heeft geen reden om je een scherpe prijs of een soepel contract te geven. Hij hoeft niet. Jij zit toch vast.

Dat is precies wat marktconcentratie met je positie doet. Bij drie serieuze aanbieders is je alternatief niet “de volgende leverancier”, maar “een van de andere twee, die ongeveer hetzelfde vragen”. En zodra je je processen, je data en de gewoontes van je team op één agent hebt gebouwd, keldert zelfs dat alternatief in waarde. De autoriteit zegt het met zoveel woorden: overstappen tussen agenten blijft duur doordat je opgebouwde gebruikshistorie vastzit.

Er zit een wrange logica onder. Hoe hoger je overstapdrempel, hoe meer ruimte een leverancier heeft om de prijs te verhogen zonder je kwijt te raken. Een rationele aanbieder prijst tot net onder wat vertrekken je zou kosten. Zo worden je overstapkosten geen bescherming, maar het plafond waar je leverancier tegenaan mag prijzen. En dat plafond bouw je zelf op, kaartje voor kaartje, elke keer dat je een proces dieper in één agent verankert zonder de weg terug open te houden.

De macht zit in de laag, niet in het model

Dat de macht bij drie partijen ligt, komt niet doordat hun modellen zoveel beter zijn. Op het niveau van de losse modellen is de concurrentie juist moordend. De macht zit in de laag eromheen: de orchestratie die modellen, tools en jouw data aan elkaar knoopt, en die je werk daardoor vasthoudt. Niet het model zelf, maar die omliggende infrastructuurlaag is waar de afhankelijkheid ontstaat.

Die laag is duur, en dat is geen bijzaak. De gemiddelde kosten van één orchestratie liepen op tot 1,20 dollar in 2026, tegen 0,04 dollar in 2023, becijfert de autoriteit op basis van een EY-studie. Een agent die zelf modellen en tools aanstuurt kost een veelvoud van een kale modelaanroep. En de partij die die dure laag levert, is meteen het lastigst te vervangen: je wisselt geen los onderdeel, je wisselt het zenuwstelsel van je proces. Dat is ook waarom je AI-rekening kan stijgen zonder dat jij iets deed: de leverancier zet de knop om, en overstappen is te duur om er iets tegen te doen.

Om eerlijk te zijn: die agent kiezen doet er wél toe

Nu de tegenwerping, en die is sterk. Natuurlijk maakt het uit welke agent je kiest. Het verschil tussen een agent die je taak in één keer goed doet en een die er drie keer naast zit is echt, en het kost of bespaart je geld, elke dag. De beste agent heeft een rijker ecosysteem, betere integraties, een team dat er sneller mee overweg kan. En overstappen is geen theoretische knop. Het is pijnlijk, het kost tijd, en “gewoon meerdere leveranciers doen” klinkt makkelijker dan het is. Wie een slechter product kiest om principiële redenen, betaalt daarvoor elke werkdag.

Dat klopt allemaal. Ik bouw zelf op de tools die het werk het beste doen, niet op de tools met de mooiste exit-clausule. Kwaliteit is geen luxe die je opoffert voor een principe.

Maar hier draait het. Kwaliteit zonder exit-macht is een cadeau dat je leverancier op elk moment kan terugnemen. Zolang de prijzen laag en de voorwaarden ruim zijn, voelt lock-in als een goede deal, want je hebt geen reden om weg te willen. Het probleem laat zich pas zien op de dag dat je wél weg wilt: als de prijs omhoog gaat, een voorwaarde verandert, of het model onder je proces ineens anders werkt. Dan blijkt dat je nooit een keuze had, alleen de illusie ervan. De exit regel je niet omdat je van plan bent te vertrekken. Je regelt hem omdat het bezit van een geloofwaardig vertrek de enige reden is dat je leverancier je goed blijft behandelen terwijl je blijft.

Twee vragen, niet één

Dit is de tweede helft van een verhaal. De ene helft gaat over waar je modellen vandaan komen, waar open-weight de Amerikaanse greep ontwijkt maar de sterkste open modellen inmiddels een Chinese jurisdictie meedragen. Dat is de herkomstvraag: onder welke wet is het model gemaakt, en wie zit er in het uiterste geval aan de knoppen.

Dit stuk gaat over de andere as. Niet waar het model vandaan komt, maar hoe de markt eromheen is gebouwd. Je kunt een model met een keurige jurisdictie kiezen en alsnog volledig vastzitten aan de agentlaag eromheen. En je kunt bij een van de drie grote partijen zitten en toch beweeglijk blijven, mits je de exit hebt ingebouwd. De twee vragen staan los van elkaar, en je hebt ze allebei nodig.

Het goede nieuws is dat het gereedschap voor deze tweede vraag deels al bestaat. De Europese Data Act verplicht clouddiensten om je data machineleesbaar terug te geven en verbiedt overstapkosten vanaf januari 2027. Grote Europese bedrijven trekken die conclusie al en verdelen hun AI bewust over meerdere aanbieders, een mix van Amerikaanse, Chinese en Europese modellen, om niet van één partij afhankelijk te zijn. Dat is geen luxe voor alleen de allergrootsten. Het is het principe dat elk bedrijf op zijn eigen schaal kan toepassen.

Je exit-clausule is je onderhandelingspositie

Terug naar de vraag waarmee ik begon. “Welke agent moet ik hebben” is niet onbelangrijk, maar het is de tweede vraag. De eerste is: kan ik hier weg als ik dat wil, en staat dat zwart op wit voordat ik teken? Een werkende data-export in een open formaat, een contract dat overstappen niet bestraft, en een architectuur waarin de agent een vervangbaar onderdeel is achter een laag die jij beheert.

Dat is geen juridische bijzaak die je later nog wel regelt. Digitale soevereiniteit is in de kern risicobeheer, geen politiek statement: weten wie er aan de knoppen zit, en kunnen wisselen als de prijs of de voorwaarden veranderen. In een markt van drie is dat het enige wat je nog echt in de hand hebt. De agent kies je voor vandaag. De exit bepaalt wat die keuze je morgen kost.