AI-transparantieplicht geldt, Nederlands toezicht is nog in aanbouw

De transparantieplicht voor chatbots, AI-telefonisten en AI-content is sinds 2 augustus geldend recht en raakt elke interactie met een AI-systeem, tot tv-reclame gemaakt met AI aan toe, laat een woordvoerder van de Autoriteit Persoonsgegevens weten aan de NOS.

Wie een chatbot op zijn site heeft, een AI-telefoonlijn gebruikt of AI-beeld in zijn marketing zet, heeft daarmee geen deadline meer maar een lopende verplichting. De melding moet beschikbaar zijn uiterlijk vóór de eerste interactie, dus niet weggestopt in de footer of de algemene voorwaarden. Overtreding kan een boete kosten tot 15 miljoen euro of 3 procent van de wereldwijde jaaromzet, met voor het MKB en start-ups een belangrijke nuance: daar geldt het laagste van die twee bedragen, niet het hoogste.

Waar de toezichthouder de grens legt

Artikel 50 kent vier verplichtingen, en ze draaien allemaal om hetzelfde moment. Een systeem dat rechtstreeks met mensen praat moet duidelijk maken dat het geen mens is. Wie emotieherkenning of biometrische categorisering inzet, moet de betrokkene daarover informeren. Generatieve systemen moeten hun output machineleesbaar markeren, met watermerken, metadata of cryptografische herkomsttechnieken. En deepfakes moeten zichtbaar of hoorbaar als AI-werk worden aangeduid.

Het scherpste voorbeeld van waar de grens ligt komt uit de reclamewereld. De met AI gegenereerde stem in de commercials van Aldi heeft volgens de supermarkt geen markering nodig, omdat een mens het script schreef en AI het alleen uitsprak. De foto's in diezelfde reclames die wel door AI zijn gemaakt, krijgen een AI-markering. De Autoriteit Persoonsgegevens bevestigt tegenover de NOS dat die verdeling klopt met de nieuwe wet. Het onderscheid zit dus in wat het AI-systeem zelf voortbrengt, niet in de vraag of er ergens in het productieproces AI aan te pas kwam.

Het praktische werk zelf, van een chatbot die zich in zijn openingsregel aankondigt tot een kort AI-register met één aangewezen eigenaar, staat uitgewerkt in de vijf stappen om artikel 50 op je eigen site in te richten.

Eva neemt de telefoon op in Rotterdam

Bij Fraai Tandartsen in Rotterdam krijgen patiënten sinds de zomer van 2025 'Eva' aan de lijn, een virtuele AI-assistent. Tandarts-implantoloog Stefan Peulen zegt tegen de NOS dat hij eerst bedenkingen had, "maar ik had geen keuze vanwege een personeelstekort aan met name balie-assistenten". Inmiddels doet de assistent volgens hem alles wat een gewone baliemedewerker doet, alleen dan 24 uur per dag en zonder vakantie.

De casus laat ook zien hoe naleving er in de praktijk uitziet. Anwar Sahraoui van Voicelabs, dat het systeem doorontwikkelde voor de tandartsenmarkt, verplicht klanten een veld in te vullen met een doorschakelnummer, zodat een beller altijd nog een mens kan bereiken. Sahraoui is voorstander van de nieuwe regels: "Uiteindelijk moet de AI-assistent zijn plek ook verdienen, je wil niet je klanten in de maling nemen." Een patiënt in de wachtkamer verwoordt de andere kant: "Ik ben er wel blij mee, maar vind het wel jammer dat ik geen persoon meer spreek."

Wie dit in Nederland moet handhaven

De verordening werkt rechtstreeks, maar het Nederlandse toezichtsapparaat eromheen staat er nog niet. Het kabinet bracht op 20 april 2026 de Uitvoeringswet AI-verordening in consultatie en kiest daarin voor een hybride model met tien markttoezichthouders. Daarin krijgt de AP het toezicht op verboden AI, de transparantie-eisen en een groot deel van de hoog-risicotoepassingen. De Rijksinspectie Digitale Infrastructuur wordt centraal contactpunt voor de verordening, AFM en DNB blijven de financiële sector doen, de IGJ medische hulpmiddelen en de NVWA speelgoed en machines.

Die wet is er alleen nog niet. De internetconsultatie sloot op 1 juni 2026 en het voorstel moet nog langs advies en parlementaire behandeling. De AP schrijft zelf dat de toezichtcapaciteit de komende periode verder wordt opgebouwd en dat de verdere invulling na die behandeling volgt. Voorzitter Aleid Wolfsen noemt het toezicht op de verordening een significante uitbreiding van het takenpakket bovenop de AVG. De Directie Coördinatie Algoritmes van de AP kondigde in juli aan de komende maanden meer toelichting op de transparantieverplichtingen te publiceren.

Dat gat betekent geen uitstel. De plicht geldt vanaf 2 augustus, ongeacht hoe ver Den Haag is met de bijbehorende wet, en de AI-verordening schrijft voor dat lidstaten hun sanctieregels uiterlijk op de toepassingsdatum bij de Commissie melden. Wat de vertraging vooral verandert is het tempo waarin een klacht ergens landt, niet de vraag of de verplichting op je van toepassing is.

De restdatum is 2 december

AI-systemen die vanaf 2 augustus nieuw op de Europese markt komen, moeten meteen voldoen. Generatieve systemen die er al waren krijgen vier maanden extra, tot 2 december 2026, om de machineleesbare markering op orde te brengen. Het labelen van content van vóór de regels wordt aangemoedigd maar is niet verplicht, en voor duidelijk artistiek, satirisch of fictief werk geldt een uitzondering.

Over de afbakening is het laatste woord nog niet gezegd. Boniface de Champris, AI-beleidsverantwoordelijke bij branchevereniging CCIA Europe, vindt dat de EU-richtsnoeren van juli de definitie van een deepfake ver hebben opgerekt: "een landschap in een advertentie is hetzelfde als een gemanipuleerde politieke toespraak". Zijn verwachting is dat de zichtbaarste verandering niet op sociale media komt, die labelen al veel, maar in reclame, film en uitgeverij, en dat de last daar het hardst valt bij partijen die het minst thuis zijn in AI-regelgeving.

Twee uiteinden van dezelfde keten

Op 2 augustus begonnen de Commissie en de nationale toezichthouders met het handhaven van de AI-verordening. Aan de bovenkant van de keten kan het AI Office sinds die dag documentatie opvragen bij modelaanbieders en toegang tot hun modellen afdwingen. Aan de onderkant staat een tandartspraktijk die haar telefoonassistent laat zeggen dat ze een AI is.

De techniek van de markering ligt bij de bouwer, vastgelegd in labels als 'Fully AI-generated' en een drempel van 200 tokens voor het watermerken van tekst. Wat bij de gebruiker ligt is het zichtbare deel, en dat is geen techniek maar overzicht: weten op welke plekken AI je klanten raakt en dat gewoon vertellen. Bedrijven die dat overzicht niet hebben, kunnen de plicht ook niet naleven in de maanden dat de Nederlandse toezichthouder nog aan het opbouwen is.