Man typt achter een computerscherm met een tekentablet op het bureau.
Nieuws22 november · 00:185 min leestijd

Lean en Mathlib certificeren formeel Riemann-bewijs

Lean en Mathlib certificeren formeel bewijs voor de Riemann-hypothese na controles met meerdere checkers. De status verandert, maar de formele reikwijdte en brede wetenschappelijke acceptatie blijven aparte vragen.

De Lean- en Mathlibgemeenschappen certificeren de formele stelling van de Riemann-hypothese en Alpöges bewijs na controles met meerdere onafhankelijke controleprogramma’s, maar dat staat los van brede wetenschappelijke acceptatie.

Voor een Nederlandse R&D-afdeling verandert vooral welke onderbouwing beschikbaar is: meerdere controleprogramma’s hebben de formele formulering en afleiding nagekeken. Zo is het bewijsbestand toetsbaar buiten het model om. Het zegt nog niet of wiskundigen de onderliggende ideeën breed aanvaarden of hoe ze buiten de wiskunde toepasbaar zijn.

Vier controles maken de certificering concreet

De gezamenlijke verklaring is onderschreven door de Lean FRO en het Mathlib Initiative. Ze beschrijft vier afzonderlijke controles. Eerst is de formele stelling zelf nagekeken: Mathlib bevat al een definitie van de Riemann-hypothese die experts in Lean en getaltheorie hebben beoordeeld. Daarna hebben tientallen mensen de bibliotheek opnieuw gecompileerd en gemeld dat de code zonder fouten dezelfde ruwe bewijsexport oplevert.

De derde controle gaat over het doel van het bewijs. De gemeenschap isoleerde de formulering van de Riemann-hypothese in een bestand dat alleen Mathlib importeert. De programma’s comparator en con-leche in vergelijkingsmodus bevestigden dat Alpöges code precies die Mathlib-stelling bewijst. In de vierde stap is het geëxporteerde bewijs gecontroleerd door de officiële Lean-kernel, con-leche, con-ron en onafhankelijke controleprogramma’s uit verschillende programmeertalen. Die programma’s werkten op een vastgelegd exportbestand, buiten bereik van eventuele kwaadaardige code in de Lean-bronbestanden.

De verklaring noemt een bibliotheek van 17 miljoen regels code. De vier stappen beantwoorden verschillende vragen: is de formele stelling de bedoelde, compileert de code, bewijst de code die stelling en accepteert een controleprogramma de bewijsstappen? Een foutloze bouw alleen zou de laatste drie vragen niet beantwoorden.

De checkerlog geeft meer detail, maar geen exact moment

MIT-wiskundige Andrew Sutherland noteert welke aparte controles hun resultaten hebben afgerond. Zijn overzicht telt 175.187 Lean-modules. De modulecontrole met leanchecker eindigde om 18:17 UTC met nul afwijzingen. De onafhankelijke Rust-kernel nanoda accepteerde de volledige bewijsexport om 19:05 UTC. De nieuwere con-leche-versie accepteerde om 21:19 UTC ruim 1,4 miljoen declaraties; de vergelijkingsmodus bevestigde alle vijf hoofdstellingen tegenover de uitdagingstekst. lean4lean controleerde later alle 175.187 modules. Vijf modules liepen eerst tegen een standaardlimiet aan en slaagden nadat die limiet was verhoogd.

Die log vraagt om precisie bij het woord onafhankelijk. De Lean- en Mathlibverklaring noemt ook con-ron. Sutherland vermeldt dat oudere versies van con-leche en con-ron die met Lean 4.36 waren gebundeld, stopten met foutcode 2 omdat ze een nieuw inductief type niet ondersteunden. De status was volgens hem “declined”, geen afwijzing van het bewijs. Een nieuwere con-leche-versie slaagde wel. Dat maakt de versie van een checker onderdeel van de controleerbare onderbouwing.

De tijdlijn is niet volledig op het publicatiemoment te leggen. De Lean-verklaring toont 21 november om 13:55 zonder tijdzone. De MIT-pagina vermeldt 12:55 UTC als bijwerktijd, maar bevat afrondingen tot 21:55 UTC. De verklaring noemt de gebruikte controleprogramma’s, maar de openbare tijdstempels laten niet precies zien welke resultaten al klaar waren toen ze verscheen.

De formele uitspraak heeft een afgebakende reikwijdte

De vijf stellingen in Sutherlands overzicht omvatten de gewone Riemann-hypothese en resultaten over Dirichlet-L-functies. De gegeneraliseerde Riemann-hypothese betekent hier alle moduli en karakters van die familie. Dedekind-zètafuncties, Hecke-L-functies en automorfe L-functies vallen buiten de gecontroleerde uitspraken. Alpöges oorspronkelijke notitie presenteert het resultaat als een in Lean geformaliseerd bewijs.

De axioma-audit vindt bij de vijf hoofdstellingen alleen drie standaardaxioma’s: propext, Classical.choice en Quot.sound. Dat zijn de formele uitgangspunten van Lean. Er zijn geen extra axioma’s buiten Lean core gedeclareerd. Dat zegt dat de formele stelling uit de formele definities en aannames volgt. Het bepaalt niet of de stelling een nieuw wiskundig inzicht oplevert, hoe belangrijk dat inzicht is of hoe breed de vakgemeenschap het resultaat aanvaardt. De gezamenlijke verklaring kijkt zelf uit naar verder onderzoek dat de nieuwe ideeën in het bewijs uitlegt.

Kleurdiagram van de Riemann-zetafunctie, met de pool bij s=1 en twee nulpunten op de kritieke lijn. Bron: Empetrisor / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Kleurdiagram van de Riemann-zetafunctie, met de pool bij s=1 en twee nulpunten op de kritieke lijn. Bron: Empetrisor / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

De stap volgt op eerdere AI-bewijzen

De nieuwe formele status verandert een kernpunt uit de eerste berichtgeving: Alpöge schreef Claude een bewijs van de gewone en gegeneraliseerde Riemann-hypothese toe terwijl onafhankelijke toetsing nog openstond. De verklaring van Lean en Mathlib sluit een belangrijke formele controlevraag af. In augustus verhoogde Claude de bewezen ondergrens voor nulpunten op de kritieke lijn van 41,6 naar 67,2 procent, zonder de Riemann-hypothese zelf te bewijzen. De stap gaat van een verbeterde deelgrens naar een volledig formeel bewijs van de hypothese.

Formele controle schuift ook op naar software. Google DeepMind laat AlphaProof Code beveiligingseigenschappen van libsignal tot aan de gecompileerde code bewijzen. In dat project gebruikte het team meer dan zes miljoen regels Lean-code, werkte het vier weken aan de controles en vond het systeem twee eerder gerepareerde fouten toen onderzoekers die opnieuw in de code zetten. Dezelfde stap richting implementatie staat centraal in AI-agenten die de beveiliging van libsignal tot de gecompileerde code nalopen.

Voor Nederlandse organisaties volgt hier geen direct inkoopbesluit uit. De bruikbare verschuiving zit in de vorm van het bewijs: een AI-uitkomst is beter te beoordelen wanneer de stelling expliciet is, het bestand vastligt en controle buiten het model om kan draaien. De certificering sluit een formele vraag. De volgende is welke nieuwe ideeën het bewijs bevat en hoe die buiten de formele controle standhouden.

Veelgestelde vragen

Alisina Nawabi
Geschreven doorAlisina Nawabi

AI Product Engineer & Solutions Architect

Van AI-output naar controle

Ik help teams AI-processen zo ontwerpen dat een systeem niet alleen output maakt, maar ook langs de juiste controles gaat. Ik denk mee, ontwerp, bouw en automatiseer het hele traject, self-hosted waar dat kan.

Meer informatie

Dit artikel is geproduceerd samen met het Agent Team. Meer over de redactie.

Gerelateerde artikelen

Google DeepMind verifieert delen van libsignal met AI-agenten
Nieuws
5 min

10 nov 14:44

Google DeepMind verifieert delen van libsignal met AI-agenten

Google DeepMind laat AI-agenten Lean-bewijzen maken voor specifieke veiligheidsclaims over libsignal. De bewijzen reiken tot gecompileerde machinecode, maar gelden voor een beperkte testsituatie en niet voor de volledige Signal-app.

Anthropic-wiskundige claimt Claude-bewijs voor de Riemann-hypothese
Nieuws
5 minBijgewerkt om 22:29

21 nov 14:30

Anthropic-wiskundige claimt Claude-bewijs voor de Riemann-hypothese

Anthropic-wiskundige Levent Alpöge zegt dat Claude de Riemann-hypothese en de gegeneraliseerde versie bewijst. De Lean-code is openbaar, maar de formele vertaling en onafhankelijke beoordeling zijn nog niet afgerond.

OpenAI trekt drie wiskundemanuscripten in na tekenfout
Nieuws
5 min

9 okt 02:12

OpenAI trekt drie wiskundemanuscripten in na tekenfout

Een tekenfout maakt de bewijsconstructie in één OpenAI-paper ongeldig en raakt twee afhankelijke manuscripten. De repository meldt daarnaast reparaties in 14 andere papers en bijgewerkte verwijzingen in 13 meer.

OpenAI publiceert 722 manuscripten met wiskunderesultaten
Nieuws
5 min

7 okt 02:11

OpenAI publiceert 722 manuscripten met wiskunderesultaten

OpenAI zet 722 manuscripten uit een intern AI-model online. De GitHub-repository bundelt ze in 372 resultatfamilies en koppelt een deel aan formele Lean-bewijzen, met duidelijke grenzen aan wat al gecontroleerd is.

Onuitgebracht Claude-model verhoogt bewezen ondergrens voor zeta-nulpunten naar 67,2 procent
Nieuws
5 min

12 aug 06:08

Onuitgebracht Claude-model verhoogt bewezen ondergrens voor zeta-nulpunten naar 67,2 procent

Een onuitgebracht Claude-model tilde de bewezen ondergrens voor zeta-nulpunten op de kritieke lijn van 41,6 naar 67,2 procent, volledig nagerekend in Lean. Wat die controleerbare vorm zegt over AI-werk dat je kunt uitbesteden.

Signal blokkeert screenshots voor AI-agents op mobiel
Nieuws
5 min

20 nov 14:22

Signal blokkeert screenshots voor AI-agents op mobiel

Signal blokkeert screenshots standaard op iOS 27 en activeert Androids schermbeveiliging bij detectie van AI-toegang. Voor organisaties verschilt het privacy-effect per toestel, terwijl de maatregel andere routes naar schermdata niet uitsluit.