Een verzonnen AI-bron in je rapport of processtuk: wat het kost en wie betaalt

Een halve punt van het liquidatietarief klinkt als een voetnoot in een vonnis. Het was 2.315,50 euro. De rechtbank Amsterdam telde dat bedrag op bij een proceskostenveroordeling omdat er in de conclusie van antwoord een citaat stond uit het arrest DSM/Fox dat nergens bestaat. De wederpartij dacht aan een hallucinerend taalmodel, de raadsman ontkende dat en kon niet achterhalen waar de passage dan wel vandaan kwam. De rechter vond die vraag niet beslissend.

Wat er precies stond is bijna komisch. Het aangehaalde arrest DSM/Fox gaat over de uitleg van een pensioenreglement, terwijl de drie opgevoerde rechtsoverwegingen een beroep op dwaling moesten onderbouwen bij de verkoop van aandelen voor 2,1 miljoen euro. De bewoordingen zijn niet in dat arrest te vinden en ook nergens anders in gepubliceerde rechtspraak.

Dat is de regel waar het hier over gaat, en hij is ongemakkelijker dan hij lijkt. Niet de herkomst van een verwijzing bepaalt wat hij je kost. Je handtekening eronder doet dat.

Je leest hier wat een verzonnen bron in een ondertekend stuk in Nederland inmiddels concreet kost, wie de rekening krijgt tussen jou, je opdrachtgever en je AI-leverancier, wat je beroepsaansprakelijkheidsverzekering en je tuchtcollege ermee doen, en welk bewijs van controle achteraf meetelt. Het is bedoeld voor de adviseur, accountant, bouwkundige, jurist of ondernemer die zijn naam onder een rapport, offerte, processtuk of bezwaarschrift zet dat mede door AI is opgesteld. Voor het hoe van controleren is er een vast protocol dat elke bewering aan een aangeleverde bron koppelt voordat het stuk de deur uit gaat; dit stuk gaat over de prijs van het overslaan daarvan.

Vijf documenten bepalen wie de rekening krijgt

Voordat je kunt beoordelen wat jou dit kost, moet je vijf dingen op tafel hebben liggen. Niet je promptbeleid en niet je AI-tool: papier.

• Je opdrachtbevestiging en algemene voorwaarden. Hierin staat of er een aansprakelijkheidsplafond geldt, of het gekoppeld is aan je honorarium, en of er iets over controle van deliverables is afgesproken.
• Je polisblad en de polisvoorwaarden van je beroepsaansprakelijkheidsverzekering. Het verzekerd bedrag is het minst interessante deel. Kijk naar de uitsluitingen en het eigen risico.
• De beroeps- en tuchtregels die op jou van toepassing zijn. VGBA voor accountants, de Advocatenwet en gedragsregels voor advocaten, de branchevoorwaarden voor bouwadviseurs, of niets formeels als je onder geen enkel college valt.
• De voorwaarden van de AI-leverancier die je gebruikt. Specifiek: de aansprakelijkheidsbeperking en de vrijwaringsclausule.
• Je vastlegging per uitgaand stuk. Wie heeft wat gecontroleerd, tegen welke bron, op welke datum. Heb je die niet, dan is dat op zichzelf al de uitkomst van deze gids.

Wat een verzonnen verwijzing in Nederland inmiddels kost

Drie Nederlandse zaken zetten het bedrag inmiddels op papier, en ze lopen op in zwaarte.

Een halve punt liquidatietarief is de goedkoopste variant. Het liquidatietarief is de forfaitaire vergoeding die de verliezende partij aan de winnende betaalt voor advocaatkosten: een vast bedrag per proceshandeling, waarbij het bedrag per punt meeschaalt met het belang van de zaak. De Amsterdamse rechter begrootte de tijd die het opruimen van het verzonnen citaat kostte op een halve punt en telde die simpelweg op bij de veroordeling. Geen boete, geen nieuwe norm, gewoon een kostenpost binnen het bestaande stelsel. Precies dat maakt hem makkelijk herhaalbaar.

In die zaak ging het om de verkoop van aandelen voor 2,1 miljoen euro, dus gold tarief VIII: 4.631 euro per punt. Een halve punt is dan 2.315,50 euro, boven op een proceskostenveroordeling van 26.100,85 euro en 7.591 euro aan beslagkosten. Bij een geschil van 60.000 euro was diezelfde halve punt 645 euro geweest. Je blootstelling schaalt dus niet met de ernst van je fout, maar met de omvang van de zaak waarin je hem maakt.

De duurdere variant is de volledige proceskostenveroordeling. Die komt alleen in beeld bij misbruik van procesrecht, en dat is volgens de Amsterdamse rechtbank een hoge drempel waarbij terughoudendheid gepast is. In Amsterdam werd hij niet gehaald. In december 2025 wel. De kantonrechter in Oost-Brabant nam misbruik van procesrecht aan bij een partij die zonder advocaat procedeerde, en woog daarbij uitdrukkelijk mee dat hij de door AI geproduceerde stukken niet goed naleest en de juridische relevantie en juistheid ervan niet laat controleren door bijvoorbeeld een raadsman. De processtukken verwezen naar niet-bestaande artikelen 11 en 122 van de Wet op de Rechterlijke Organisatie. Resultaat: vergoeding van de werkelijke proceskosten, in die kantonzaak 2.786,81 euro.

De derde rekening is tuchtrechtelijk en komt bovenop de eerste twee. Drie advocaten kregen tot februari 2026 een waarschuwing, twee van hen moesten verplicht op AI-cursus na verwijzingen naar uitspraken die niet bestonden. Let op wat dat was: geen tuchtrechtelijke maatregel, maar dekenaal toezicht. Een waarschuwend gesprek van de lokale toezichthouder op de advocatuur, de deken, is de lichtste ingreep die hij heeft, en toezichthouder Wouter Timmermans zei in datzelfde bericht van 22 februari 2026 uitdrukkelijk dat een tuchtprocedure over onjuist AI-gebruik tot dan toe nog niet was voorgekomen.

Vijf maanden later haalde zo'n zaak de tuchtrechter wél, en dat is precies waarom hij zwaarder telt. Bij de Raad van Discipline in 's-Hertogenbosch kreeg een advocate die in twee huurzaken niet-bestaande ECLI-nummers en onjuist weergegeven uitspraken overnam een berisping, plus 1.250 euro aan proceskosten. De raad oordeelde dat alle betrokkenen bij een procedure erop moeten kunnen vertrouwen dat aangehaalde rechtspraak daadwerkelijk bestaat en dat de verwijzingen kloppen, en zag daarin behalve een schending van deskundigheid ook een schending van integriteit.

Dit is geen Nederlandse eigenaardigheid. De internationale database die rechterlijke uitspraken over gehallucineerd materiaal bijhoudt telde op 3 september 2026 ruim tweeduizend zaken, waarvan 799 met een advocaat als betrokken partij, 1.156 met een procespartij zonder advocaat en 15 met een deskundige. Nederland staat er met zeven zaken in. Dat aantal is laag, en het is ook het aantal dat een rechter erover schreef, niet het aantal keren dat het gebeurde.

Wie betaalt: de ondertekenaar, de opdrachtgever of de leverancier

Er zijn drie adressen waar de rekening kan landen, en ze liggen niet naast elkaar maar achter elkaar.

De ondertekenaar betaalt eerst. Wie het stuk indient of ondertekent, draagt de kosten die de fout bij anderen veroorzaakt. Dat de tekst uit een model kwam, uit een sjabloon of van een stagiair, verandert daar niets aan. In beide Nederlandse zaken hierboven werd de partij aangesproken die het stuk in het geding bracht, niet de leverancier van het model.

De opdrachtgever betaalt vaak als tweede, en verhaalt daarna. Krijg je een rapport van een extern bureau en zet je het onder je eigen naam door, dan is de wederpartij jouw wederpartij. Jij voldoet de veroordeling, en pas daarna begint je verhaalsactie op de adviseur. Dat kost tijd, en het levert zelden het volle bedrag op, want het contractuele plafond zit ertussen.

De leverancier betaalt vrijwel nooit. Dat is geen cynisme maar contractrecht, en het staat er letterlijk. In de gebruiksvoorwaarden van OpenAI staat dat je zelf de juistheid van de output moet beoordelen, inclusief menselijke controle waar dat gepast is, voordat je hem gebruikt of deelt. Dezelfde voorwaarden beperken de totale aansprakelijkheid van OpenAI tot het hoogste van twee bedragen: wat je in de twaalf maanden vóór de claim voor de dienst betaalde, of honderd dollar. En als je een bedrijf of organisatie bent, vrijwaar jij de leverancier tegen claims van derden die voortvloeien uit jouw gebruik, niet andersom. Bij een agent die zelfstandig handelt in plaats van tekst aanlevert werkt hetzelfde mechanisme, alleen dan via de rol van gebruiksverantwoordelijke onder de AI Act.

Per beroepsgroep: wat er bovenop de geldrekening komt

De geldrekening is voor iedereen hetzelfde. Wat erbovenop komt, verschilt per beroep, en dat verschil is groter dan de meeste mensen denken.

De advocaat loopt het scherpste risico, want zijn stukken landen per definitie bij een rechter die ze naleest. Naast de proceskosten hangt daar de tuchtrechtelijke ladder onder: waarschuwing, berisping, geldboete, schorsing, schrapping. Die waarschuwing is een maatregel van de Raad van Discipline en dus iets zwaarders dan het waarschuwende gesprek van de deken hierboven. De Bossche berisping werd opgehangen aan artikel 10a van de Advocatenwet, de kernwaarden deskundigheid en integriteit, plus gedragsregel 8 over het verstrekken van informatie waarvan je weet of hoort te weten dat die onjuist is. Merk op dat "ik wist niet dat het verzonnen was" die regel niet ontloopt: "hoort te weten" is de hele clausule.

De accountant heeft een regel die letterlijk over technologie gaat. De VGBA schrijft voor dat de accountant zich niet ongepast laat beïnvloeden en niet ongepast vertrouwt op derden, technologie of andere factoren, en verderop dat hij een professionele dienst nauwgezet, grondig en tijdig uitvoert en toeziet op werk dat onder zijn verantwoordelijkheid wordt uitgevoerd. Een taalmodel is precies zo'n factor. De Accountantskamer somt haar maatregelen op als een waarschuwing, een berisping, een (voorwaardelijke) geldboete, een tijdelijke doorhaling van de inschrijving voor ten hoogste drie jaar en in het uiterste geval doorhaling van de inschrijving, en een klacht kan tot tien jaar na de gedraging worden ingediend. Dat laatste is de vervelende: een rapport van vandaag kan in 2036 nog een klacht opleveren. Het toetsingskader is niet perfectie maar de redelijk bekwaam en redelijk handelend vakgenoot, en het aantal tuchtklachten steeg in 2025 naar 177, bijna zeventig procent meer dan de 105 van 2024. In diezelfde terugblik staat dat in de helft van de gegronde zaken een (tijdelijke) doorhaling werd opgelegd van één maand tot vijf jaar. Die vijf jaar is geen tegenspraak met de drie: het maximum van drie jaar geldt alleen voor de tíjdelijke doorhaling, en bij een definitieve doorhaling bepaalt de kamer zelf een termijn van maximaal tien jaar waarbinnen je niet opnieuw kunt worden ingeschreven. Alles boven drie jaar is dus per definitie de zwaarste maatregel, niet de op één na zwaarste. Wie AI structureel in de praktijk inzet, doet er goed aan de inzet per werkstroom af te bakenen in plaats van per medewerker te laten ontstaan.

De bouwkundige en de ontwerpend adviseur hebben sinds kort de duidelijkste tekst van allemaal. DNR2025, op 15 december 2025 gelanceerd als opvolger van DNR 2011, regelt AI expliciet in artikel 15.2: de adviseur mag AI-hulpmiddelen gebruiken, informeert de opdrachtgever op verzoek over de aard en toepassing ervan, en beoordeelt de AI-uitkomsten zelf. De slotzin is de hele discussie in één regel: het gebruik van AI beperkt de zorgplicht en professionele verantwoordelijkheid van de adviseur niet. Daar staat tegenover dat dezelfde voorwaarden je aansprakelijkheid begrenzen tot het honorarium exclusief btw met een maximum van een miljoen euro, tenzij je uitdrukkelijk schriftelijk driemaal het honorarium afspreekt, en ook die verruimde variant heeft in artikel 14.9 sub b zijn eigen plafond: 2,5 miljoen euro. Iedere vordering vervalt vijf jaar na afronding van de opdracht. Bij opzet of bewuste roekeloosheid vervalt die begrenzing.

De adviseur zonder tuchtcollege, van de subsidieadviseur tot het marketingbureau, valt terug op de gewone zorgplicht van een goed opdrachtnemer en op zijn eigen algemene voorwaarden. Geen maatregel, geen register, maar ook geen ingebouwd plafond als je dat zelf niet hebt geregeld. Dat is vaker een nadeel dan een voordeel.

Wat je beroepsaansprakelijkheidsverzekering wel en niet doet

Hier zit de grootste misvatting, en hij gaat twee kanten op.

De goede kant eerst. Een fout in een stuk dat mede door AI is opgesteld is voor de verzekeraar geen aparte categorie. Zolang je eindverantwoordelijk blijft en die verantwoordelijkheid ook neemt door alle AI-output te controleren voordat hij extern gaat, wordt zo'n fout behandeld als een reguliere beroepsfout en valt hij dus binnen de dekking. Dat is de stand van de markt in juni 2026, zoals de collectieve verzekeringsdienst voor de advocatuur hem beschrijft. AI-gebruik is op zichzelf geen dekkingsprobleem. Ongecontroleerd AI-gebruik is dat wel.

De andere kant: er circuleren uitsluitingen die precies dit raken. Een gespecialiseerde BAV-makelaar inventariseerde ze in mei 2025, en sindsdien duiken in polisteksten formuleringen op als geen dekking voor schade veroorzaakt door zelflerende systemen zonder menselijke controle, uitsluiting voor technologieën waarvan het functioneren onvoldoende controleerbaar of reproduceerbaar is, en geen dekking voor schade door het gebruik van voorspellende modellen zonder toetsing op juistheid. Lees die zinnen nog eens. Ze sluiten niet AI uit, ze sluiten ongecontroleerde AI uit. Wie geen vastlegging van zijn controle heeft, kan het verschil achteraf niet aantonen en zit dus aan de verkeerde kant van dezelfde zin.

Twee dingen dekt je BAV sowieso niet. Een tuchtrechtelijke maatregel is geen vermogensschade van een derde, dus een berisping of een boete van je tuchtcollege blijft van jou. En schade door opzet of bewuste roekeloosheid valt buiten elke polis, net zoals DNR2025 het aansprakelijkheidsplafond in dat geval laat vervallen. Bewust een ongecontroleerd rapport indienen omdat de deadline dringt is dichter bij bewuste roekeloosheid dan comfortabel is.

Levert je bureau AI-producten of IT-advies áán derden, dan schuift het risico naar product- en IT-aansprakelijkheid. Daar zijn de gangbare beroepspolissen niet voor geschreven, dus dat is een apart gesprek met je makelaar en niet iets wat je stilzwijgend meeneemt.

Welk bewijs van controle achteraf meetelt

Als het misgaat, is de vraag niet of je hebt gecontroleerd. De vraag is of je het kunt aantonen. Een verklaring achteraf dat je alles hebt nagelezen weegt licht; een tijdstempel weegt zwaar.

Bruikbaar bewijs heeft vier eigenschappen. Het is per stuk vastgelegd, niet als algemeen beleid. Het noemt de vindplaats die je hebt geopend, niet alleen dat je hebt gecontroleerd. Het draagt een datum en een naam. En het is niet achteraf aanpasbaar zonder dat dat zichtbaar is.

Concreet telt dit mee: een regel per externe verwijzing met de bron-URL of het ECLI-nummer en de datum waarop je hem opende; de versie van het conceptstuk waarin de correctie zichtbaar werd doorgevoerd; een e-mail of taak met een tijdstempel waarin een tweede persoon aftekende; en de opdrachtbevestiging waarin staat wie de verificatieronde doet. Dat laatste is de goedkoopste regel die je ooit schrijft en de enige die vóór het geschil ligt.

Er is ook een wettelijke kant. Sinds 2 februari 2025 moeten organisaties die AI-systemen ontwikkelen of gebruiken maatregelen nemen om AI-geletterdheid bij hun medewerkers te bevorderen, en welke maatregelen dat precies zijn staat niet in de wet. Een aantoonbare instructie over verificatie is dus dubbel nuttig: het is je bewijs én je invulling van die verplichting. Valt een van je systemen onder het hoog-risicoregime, dan begint dat bij een nuchtere inventarisatie van je eigen toepassingen langs de AI Act, en bij agents die zelf handelen wordt de vastlegging een technische voorziening met logging, budgetlimieten en een noodstop.

Hoe je dat vastlegt, hangt af van je volume:

Voor de meeste praktijken is de middelste rij het eerlijke antwoord. Je hebt het systeem al, je zet er een verplichte stap in, en klaar. Bouwen wordt pas verstandig als je zoveel stukken per maand uitstuurt dat handmatige vastlegging structureel wordt overgeslagen, of als één fout je meer kost dan het bouwwerk.

Zo pas je dit toe op je eigen praktijk

Vijf stappen, elk met een controleerbaar resultaat. Ze kosten samen een middag.

1. Bereken je eigen halve punt. Pak het typische financiële belang van de dossiers waarin jouw stukken terechtkomen, zoek het bijbehorende tarief op in de grafiek hierboven en halveer het bedrag. Dat getal is je ondergrens per voorval, exclusief herstelwerk en tuchtrecht. Schrijf het op.
2. Grep je polisvoorwaarden op drie woorden. Zoek op "zelflerend", "reproduceerbaar" en "voorspellend". Vind je een van die uitsluitingen, bel dan je makelaar en vraag schriftelijk om bevestiging dat gecontroleerde AI-output onder de reguliere beroepsfoutdekking valt.
3. Zet één regel in je opdrachtbevestiging. Wie de verificatieronde doet op verwijzingen in aangeleverde stukken, en op hoeveel ervan. Bij ontvangen rapporten spreek je af dat de opsteller de vindplaatsen meelevert; bij eigen stukken leg je vast dat jouw kantoor de ronde doet.
4. Maak de vastlegging verplicht in het systeem dat je al gebruikt. Een afvinkveld dat het stuk blokkeert tot het is ingevuld, in je DMS, je dossiersysteem of je projecttool. Vrijwillig invullen is hetzelfde als niet invullen.
5. Test hem op één echt stuk. Neem een rapport dat vorige maand uitging, trek er drie tot vijf verwijzingen uit en probeer ze terug te vinden. Vind je ze niet binnen een minuut per stuk, dan is je vastlegging nog niet bruikbaar als bewijs.

Waar het misgaat

De faalmodi zijn opvallend voorspelbaar, en het zijn zelden technische.

• Een tweede model als controleur. Een taalmodel dat "meekijkt" zonder toegang tot de echte bron levert een tweede gok, geen controle. De enige controle die telt is die tegen de vindplaats zelf, en die kost een minuut per verwijzing.
• Vertrouwen op de vrijwaring van je leverancier. Die bindt jou en je leverancier, niet de derde die schade lijdt. Bij OpenAI loopt de vrijwaring bovendien de andere kant op en is de aansprakelijkheid begrensd op honderd dollar of twaalf maanden abonnement.
• Het stuk kwam van een onderaannemer. Voor de rechter en je opdrachtgever is dat jouw stuk. DNR2025 bouwt dat in twee stappen op. Artikel 5.2: je mag werkzaamheden onder je leiding door derdenadviseurs laten uitvoeren of de leiding over onderdelen aan hen overdragen, zonder dat dit je verantwoordelijkheid voor een zorgvuldige uitvoering beperkt. Artikel 5.3: je bent verantwoordelijk voor de inhoud, coördinatie en afstemming van hun werkzaamheden binnen jouw opdracht. Artikel 14.3 trekt daar de aansprakelijkheidsconclusie uit: voor het handelen of nalaten van een door jou ingeschakelde derdenadviseur ben je aansprakelijk alsof het je eigen tekortkoming betreft. Schakelde de opdrachtgever de derdenadviseur zelf in, of schreef hij hem voor, dan liggen keuze en verantwoordelijkheid juist bij hem (5.4), maar moet je hem wel schriftelijk waarschuwen zodra je een tekortkoming opmerkt of had moeten opmerken (5.6).
• Wel gecontroleerd, niets vastgelegd. Dit is de duurste. Je hebt het goed gedaan en kunt het niet bewijzen, dus sta je bij je verzekeraar in dezelfde positie als iemand die niets deed.
• Alleen de tekst controleren, niet wat erin verstopt zit. In augustus 2026 bestrafte een rechter in Connecticut een eiser die onzichtbare instructies voor AI in zijn processtukken had verstopt. Ontvang je stukken van derden en laat je die door een model samenvatten, dan is de inhoud van het document niet per se wat je op je scherm ziet.
• Beleid in plaats van bewijs. Een AI-protocol in de kwaliteitshandboek weegt niets als er per stuk niets is vastgelegd. Toezichthouders en verzekeraars kijken naar het dossier, niet naar het beleid.

Uitgewerkt voorbeeld: een bouwkundig rapport in een geschil van 250.000 euro

Neem een bouwkundig adviesbureau dat voor 12.000 euro exclusief btw een constructief onderzoeksrapport levert bij een geschil over herstelkosten van 250.000 euro. In het rapport staat een verwijzing naar een NEN-norm met een artikelnummer dat niet bestaat, ontstaan doordat de opsteller een modelantwoord over de norm overnam zonder de norm zelf te openen. De opdrachtgever brengt het rapport in het geding.

De wederpartij vindt de fout. Wat er dan gebeurt, in volgorde:

De geldrekening. Een geschil van 250.000 euro valt in tarief VI, dus 2.885 euro per punt. Een halve punt voor de tijd die het opruimen kostte is 1.442,50 euro, boven op de gewone proceskostenveroordeling. Neemt de rechter misbruik van procesrecht aan, wat volgens de Amsterdamse maatstaf een hoge drempel is maar in Oost-Brabant werd gehaald, dan gaat het om de werkelijke advocaatkosten van de wederpartij en loopt het bedrag een veelvoud hoger.

Wie hem voldoet. De opdrachtgever, want die procedeert. Hij verhaalt daarna op het adviesbureau.

Wat hij terugkrijgt. Onder DNR2025 is de aansprakelijkheid van de adviseur per opdracht beperkt tot het honorarium, dus tot 12.000 euro, tenzij partijen schriftelijk driemaal het honorarium afspraken. De veroordeling plus het herstelrapport plus de vertraging in de procedure kan daar makkelijk overheen gaan. Het verschil blijft bij de opdrachtgever hangen.

Wat de verzekeraar doet. Het bureau meldt de claim. De verzekeraar vraagt hoe het rapport tot stand kwam. Is er per verwijzing vastgelegd wie welke bron opende en wanneer, dan is dit een gewone beroepsfout binnen de dekking en resteert het eigen risico. Is er niets, dan komt de vraag of dit onder een uitsluiting voor ongetoetste modeluitkomsten valt, en begint een discussie die het bureau uit eigen zak voert.

Wat het bureau had kunnen doen. Eén regel in de opdrachtbevestiging over de verificatieronde, en een verplicht veld in het rapportagesjabloon met per normverwijzing de geopende vindplaats en de datum. Kosten: hooguit tien minuten per rapport. Tegenover 1.442,50 euro aan halve punt, een verhaalsactie met een plafond van 12.000 euro, en een gesprek met de verzekeraar dat je niet wilt voeren.

Tot slot

Wat er in Amsterdam gebeurde, was geen nieuwe norm. Een citaat hoort te kloppen, dat gold voordat er taalmodellen bestonden. Wat verschoof is de prijs van het niet controleren, en vooral de plek waar die prijs valt: bij de partij wier naam onder het stuk staat.

Dat is voor één keer goed nieuws, want het maakt de vraag beheersbaar. Je hoeft niet te voorspellen wat een model gaat verzinnen. Je hoeft alleen te kunnen laten zien dat je de vindplaats hebt geopend voordat je tekende. Een handtekening was altijd al een verklaring dat je ergens voor instaat. Het enige dat AI daaraan toevoegt, is de snelheid waarmee je iets kunt ondertekenen dat je niet hebt gelezen.